Other formats

    Adobe Portable Document Format file (digital text)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

The Ancient History of the Maori, His Mythology and Traditions. Te Arawa [Vol. VII, Māori]

Upoko V

page (9X)

Upoko V

E taea e au te po ka ketua
Poupou rere ake
Keiwhea nei ra e.
Taku manu wheko ata
I kopia pukutia e,
Ki raro te marua i,
Te matakahi maire
Aea ranei kia tu tahi taua
I te riri whakapau kei o matua e
Tenei au e te harapuku noa nei e
Te kaha ka motu nei
Ka riro ki a Miru e
I awhenua au ki Hawa-iki atu e
Numia ki te whare ki te kahui tapeta e
Kia inoia mai te niho matai-o-tangaroa e
Hei ara mau ki Hikurangi e-e.

page (1)

Ko Ue-nuku, Ko Ka-hutia-te-rangi
(Nga-ti-hau)

Na Ue-nuku a Kahu-tia-te-rangi, otira he tangata uri maha a Ue-nuku, a he tangata toa ki te ami taonga mo ana uri, ara ki te mahi kura mo ana tama, me ana tamahine.

I Horona te kainga o te kaumatua nei, a ka noho raua ko te whaerere i reira, a ka haere te whanau ki te kaewa noa atu i te nui o te whenua. Haere ra te iwi tamariki ra, a ka warea pea ki a ratou mahi takaro, a ka ngaro a ratou kura, e tia ai i o ratou upoko, hei tohu mo ratou, e mohiotia ai he uri ariki na Ue-nuku, a ka pouri era o ratou kua ngaro ra nga kura manu amo-kura nei, ka rapu noa te iwi ra i a ratou kura ngaro a te kitea noatia aka, a ka hoki ratou ki Horona, ra ano korero atu ai ki to ratou papa, a ka rongo aia i te rongo o a ratou kura kua ngaro ka pouri hoki aia, no te mea he nui tana mahi ki te iwi e riro mai ai e aia nga piki o nga amo-kura, hei kura mo ana uri, na reira aia i pouri ai; ka noho ana uri i aia i te kainga, a no muri i a ratou i hoki mai ra i kitea ai aua kura e te iwi o te whenua i haerea nei e ratou, a ka tonoa te kai tiki mo aua kura ra e Ue-nuku, toro noa ki te iwi ra i aia aua kura, ara ki nga tangata nana aua kura ra i kite, a kihai rawa i homai e aua tangata, ka mau ano i a ratou a ratou mea i kite ai, ka hoki mai ano aua kai tono ki a Ue-nuku, a ka pouri a Ue-nuku mo nga kura o tana whanau i kaiponotia atu ra, a ka tonoa ano page (2)etahi kai tiki ano i aua kura ra e Ue-nuku, ka haere ano enei kai tiki, a ko te tono ano i tonoa ai i mua, ka riri a Wena te ariki o te iwi i kite nei i aua kura, a ka mea aia ki tana iwi "Patua te hunga e unene nei kia tatou" a ka mau te iwi ra ka patua nga tutei a Ue-nuku, ka mate i konei a Mapu-te-rangi, me etahi ano hoki o nga uri a Ue-nuku, ko nga mea tokorua i ora, ara i patua ano, ia kihai i tino mate rawa atu a no te po raua i oke ke atu ai, a ao rawa ake te ra kua mamao noa atu, a ka pahure ano raua a ka hoki ki te kainga i Horona, ka rongo ano a Ue-nuku ki tenei parekura ka riri aia, a ka takoto te mahara i aia kia ngakia tana mate, a ka tae aia ki tetahi iwi ano i huanga ki aia, ka tukua te purahorua ki taua iwi me te ipu whakaero, me te kai kekakeka hei wai inu, a hei kai ma a ratou ariki a ka tae taua wai, me taua kai ka mau nga ariki o te iwi ra ka kainga te kai kino ra, a ka inumia te wai ra a ka maranga mai ka tere mai hei haunui i a Ue-nuku, a ka tae taua iwi nei ki Horona, ka tu a Ue-nuku ka taki ki a ratou, ka mea atu aia "Haere mai, haere mai nei aku tiki hei kawe i a koe ki te tai a Tu, me uta enei ki aku waka, a ko koe me noho pai noa iho a ka tae ki te marae o te patu mau tena."

Ka tae a Ue-nuku ki ana tikitiki ka whakanohoia a tangatatia ki nga waka, a ka eke tana haunui ka hoe ki te patu i te iwi na ratou i tahae nga kura o tana whanau, a na ratou i patu ana page (3)tutei tiki atu i ana kura, tae atu te taua nei i waho a Wena i te moana i runga i ana waka, a i eke atu ano hoki a Ue-nuku i tana taua, a ka kite atu a Ue-nuku i te iwi o Wena e hoe ana ki uta, a ka whaia atu a Wena e Ue-nuku, a ka tata atu a Ue-nuku ki a Wena ka tu raua ka parekura, ara a raua iwi, a ka mate ko Wena me tana iwi, a ka huaina te ingoa o tenei parekura, "Ko te parekura o te Tiki," a kotahi o te iwi i mate i taua parekura i tere te tinana ki uta, a ko Paripari te ingoa o tenei, a ko te tahi i mau ora, ko Manu-rau-taka, a he mea topa enei e Ue-nuku a kainga ana eia, e hara i te mea kai noa aua ika a Maui nei, he mea kai e Ue-nuku i aia e noho ana i runga i tana takapau tapu i a Rua-topu, he mea hoki, ko taua takapau, he mea whatu ki nga uru, ara ki nga hau o nga tupapaku, he mea hoki nana kia uro ai nga atua i taua mahi ana.

page (1)

Ka Rere Mai A Te-arawa I Hawa-iki
(Nga-ti-whakaue)

Aku korero i rongo ai ahau ki o matou koeke e korero ana koia nei: Ka noho a Hei raua ko Tia i to raua puni i Hawa-iki, a ka mahara raua ki te kino o te iwi e patu nei i a ratou ano, ara o te kino a te iwi ki a Tame-te-kapua ma, i aia i whakatarea nei ki te tahuhu o te whare nei ai i te au ahi kia mate ai; a te tahi ko te rahui tara, ara ko te parekura i a Manaia i hihinga nei te iwi mo te wahine i moea e te kai oha tao a Manaia, a ka mea a Hei raua ko Tia kia haere ke raua i Hawa-iki kia ora ai ratou ko a raua potiki i te patu a o raua whanaunga ano, a ka mahi ratou i te waka a ka oti ko Te-arawa ta raua waka, a ka tata ratou te rere mai ka karanga atu raua kia Nga-toro-i-rangi raua ko te wahine hei karakia i a Te-arawa kia noa ai taua waka, kia kainga ai a runga e te iwi i te waka ki te kai maoa, a ka tae a Nga-toro-i-rangi raua ko tana wahine ko Kea-roa ki te waka, a e karakia ana i te whakamana mo te kai me te moana kia aio me nga hau a te rangi kia marino; me nga atua o te moana kia kaua e tutu te heihei o te wai i a ratou, a ka rere mai te waka ra, oho rawa ake te tokorua ra i raro i te karakia, kua maroro noa atu te rere o te waka ra i te moana, a kihai te waka ra i whakahokia kia eke ai raua i to raua waka i a Tai-nui, ka rere mai ra te waka ra a Te-arawa i Hawa-iki, ka tu a Hou-mai-tawhiti ka karanga mai ki te iwi i te waka ra ka mea "Nau mai, haere, haere koutou ki
A black and white drawing of a hand with the thumb and fingers, numbered from 1 to 5 and named Ko nui, Ko rua, Mapare, manawa and Ko iti.

Sketch of the hand
Scan courtesy of Alexander Turnbull Library, National Library of New Zealand, Te Puna Mātauranga o Aotearoa.
John White Papers-Reference No. Ms-Papers-0075-B13/1

page (2) uta, kei mau ki tai no Tu. Ka puhia he angina; e mau ki tae ki noho, ma te huhu, he pepe, he panepane."

Ka noho a Nga-toro-i-rangi i te whakarei o te waka ra o Te-arawa raua ko tana wahine ko Kea-roa a i raro a Tama-te-kapua i te riu o te waka, a i te moana ka moea a Kea-roa e Tama-te-kapua, a ka riri a Nga-toro-i-rangi a ka tukua te waka ra kia totohu ki te moana, hei utu mo te he a Tama-te-kapua ki te wahine a Nga-toro-i-rangi, a ka tu a Ika ka pa tana waha ka karanga ki a Nga-toro-i-rangi ka mea "E Toro e, e Toro ka makere te urunga o Kea-roa."

Ka karanga mai a Nga-toro-i-rangi "Kia mau kia herea ai."

A ka tu a Ika i te ihu o te waka a ka karakia i ana karakia, a ka tu a Nga-toro-i-rangi i te kei ka karakia hoki i ana karakia, a koia nei te tahi o ana i karakia ai:

Unuhia te pou tapu,
Ko te pou tapu;
Na wai ko te,
Pou tapu na
Rongo-mai-whiti:
Te whakarongoa atu,
Ka hinga Nga-toro-i-rangi,
(Ka toro ka hika)
Ki te pou mua,
Ki te pou roto,
Ki te pou, te wharaua,
He atua rangi mamao.
Heke heke iho
I runga i oao (whara),
Takiri whawhao (whara),

page (3)

Te ara o Nga-toro-i-rangi
He ara heke ki te po
Te po nui, te po roa,
Te po mamate, hei ariki,
Ko taku waka ko Te-arawa
Nihopopo, ngahae te parata
Eke, eke, eke,
Eke Tanga-roa
Eke panuku
Hui e, Taiki e
(Uie, Taki e)

A na te karakia a Nga-toro-i-rangi i hoki ake ai ano Te-arawa, ki te ao marama nei. A ka rere te waka nei i te moana, a ka tae ki Whanga-paraoa, a ka kite atu te iwi i te waka ra i te pohutukawa e ura mai ana i uta, a ka mihi ratou ka mea "He kura" a ka whiua te kura a Tai-ninihi ki te moana, he mea hoki na ratou he nui noa atu te kura o uta, a tena e u ratou ki uta, ana he pua rakau kau ano, a i maumaua ta ratou kura manu i whiua kautia nei ki te moana.

Ka rere nei te waka nei a ka u ki Ao-tea, a ka waiho te tahi o ratou i reira noho ai, ko Mura-nui te ingoa o te tangata nei i noho atu i reira, a ka rere ano te waka nei a Te-arawa a ka tae ki Repanga i Ahuahu i te moutere a ka waiho atu i reira a Mumukau, raua ko Takere-to nga ropa o te waka nei, a ka rere ano te waka nei a ka tau i waho ake o Maunga-nui i Tauranga, ka rere te kuri (pero) a Tara-whata ki te moana, page (4)a ka kau ki uta, ka kite te rangatira o taua kuri ra, a ka peke ano hoki aia ki te wai, a ka kau ano hoki ki uta, a he mea karakia haere a Tara-whata i aia kia kahu ai aia te kau ka mea:

"Ka kau, ka kau Tara-whata e"

a ka u raua ko te kuri ra ki uta ki Maunga-nui, a ka hoe mai te waka ra i muri i a raua a ka u te waka ra i Maunga-nui, koia i kiia ai te ingoa o taua awa ra, "Ko te Tauranga o Te-arawa" a e taungatia nei te ingoa i enei ra, a ka noho te iwi ra i reira moe ai, ao aka ka hoe ano te waka ra ka ma te takutai, a ka tu a Hei ki runga ka mea "Waiho te whenua e takoto mai ra hei wahi ma taku tamaiti ma Wai-taka (taha)." A ka tu a Tia ki runga ka mea "Waiho te whenua e hora mai ra ma taku tama ma Tapu-ika, hei nohoanga mana." Ka tu a Tama-te-kapua ki runga ka mea "Waiho te kumore e kokiri mai ra ko te maketu o taku ihu" a koia ra te take i tapara ai te ingoa nei a Nga-kurae i Maketu.

Ka hoe ano te waka ra a ka u ki te moutere i Motiti i te motu i waho ake o Maketu, a toia ana a Te-arawa ki uta i Maketu tawharau ai, a ka tu te iwi o te waka ra ka herea nga taura o te waka ra, a na Hau i ta te taura ki Motiti-nui i te takiwa o Hoi-eke, a ka noho te iwi ra i reira, a ka tu a ratou tuahu i reira a Tau-maihi, a ko nga atua o taua tuahu ko Hani raua ko Puna, a ka rere ano te waka ra a ka u ano ki te tuawhenua, a ka toia ano a Te-arawa ki uta, page (5)a ka tu ano te iwi o te waka ra, a ka herea nga taura o te waka ra a ka hari i nga kupu o te hari nei ka mea:

Kua keria te awa
I Maketu-nui, a
E Tu-pa-hoi-eke

A ka noho te iwi ra i Maketu, a roa kau ano ka marara te iwi nei, ka haere ke etahi i etahi. Ko Uru-hika, ko te tohunga nana te whakaaro kia rere mai ratou i Hawa-iki, i tu ki te haere, a haere ke ana ratou ko tana whanau, muri iho ka tu ko Mata-moko, a ka haere ke ratou ko tana whanau ki te rapu whenua ma ratou, a ka marara aia tangata me tana whanau, me tana whanau a ka marara katoa te iwi o te waka nei ki nga wahi nui rawa atu o te nuku o te whenua. A ko Hei raua ko Tia i noho noa atu he o whenua ke mea atu i Maketu, a ka haere mai a Raumati ki te tahu i a Te-arawa, a wera ana taua waka ra i a Raumati te tahu ki te ahi, a ka rongo a Ha-tu-patu ki te wera o te waka ra, ka tikina ka tauria a Raumati eia, a ka riro i aia te mokamokai a Raumati hei utu mo tana he ki a Te-arawa a hoki ana a Ha-tu-patu ki Roto-rua, no Roto-rua hoki aia toa.

He Korero Enei Mo Te-arawa
I Rere Mai Ai, A I U Mai Ai Ki Enei Motu

(Nga-ti-hau)

"Whakarongo mai, tenei ano nga korero a o matou tupuna i rongo ai matou ki aua kohika e kauhau ana kia matou. Ka hiahia a Hei raua ko Tia ki te tua waka mo ratou ko Te-arawa te ingoa: te take i haere mai ai ratou ko te "rahui tara a Manaia" te ingoa he parekura na ratou, ka rere mai ratou ka tahi ka tikina atu a Nga-toro-i-rangi hei tohunga mo ta ratou waka, ka rere mai te waka nei i Hawa-iki ka noho atu a Hou i reira, ka mamao mai a Te-arawa ki waho ka pa mai te karanga a Hou, "E tama ma, haere ki tawahi e mau ki tai ki Tu, e puhia e e ania, e mau ki tai ki noho, he huhu he popo he panepane me tanu ki te oneone."

Ka rere mai ratou, ko Ngatoro ki te kei, ko Kea-roa ki raro iho, ko Tama-te-kapua ki raro iho, i waho i page (63)te moana ka aitia te wahine a Ngatoro, ara a Kea-roa e Tama, ka hopukia aia e ai ana, ka whakahekea a Te-arawa ki te waha o te parata e Ngatoro, hei utu mo tana wahine i aitia nei e Tama, ka pa te karanga a Ika "E Toro ka taka te urunga a Kea." Ka karanga atu a Ngatoro "Puritia kia mau." Ka tu a Ika i te ihu ka whakahua i tana karakia, ka tu a Ngatoro i te kei ka whakahua i tana karakia, koia nei taua karakia:

"Unuhia te pou tapu
Ko te pou tapu a Te-rongo-mai-tawhiti
Te whakarongona atu e koe
Ka toro kaheka (kohekohe) ki te pou mua
Ki te pou roto ki te pou te wharaua
He atu rangi mamao

page (63A)

Takiri whawhao (whara) te ara o Nga-toro,
Te ara o Te-arawa, niho popo
He ara heke ki te po
Te po nui, te po roa,
Te po mamate, hei ariki,
Ko taku waka
Ko Te-arawa niho popo
Ngahae (ngahu ai) te parata
Eke, eke, eke, eke, Tanga-roa,
Eke panuku, Hui e, Taiki-e.

Na te karakia a Ngatoro i ora ai ta ratou waka a Te-arawa. Ka rere mai ratou a ka rite ake ki Whangaparoa ka kite ratou i te Rata e pua ana, a ka mea taua iwi he kura, a ka whiua i ta ratou tangi he kura e Tau-ninihi ki te wai he mea hoki he nui mo te kura i uta.

page (19X)

Te-kura-pae-a-mahina
(Nga-ti-hau)

Te ki a etahi he kokowai te kura, he mea mau mai taua kura i Hawa-iki, hei whakamahi i a ratou tinana otira e ki ana etahi, he kura manu, ara puapua huruhuru, a he kura whero aua huruhuru mo mua o te upoko, mo te rae o te tangata mau ai, a kite take enei ki te wai ka paea ki uta, a e kore te kura kokowai e paea ki uta, tena e kuparuparu noa iho ki te moana.

He mea tapu te kura, mai ano i Hawa-iki, ara te kokowai, a koia nei te whakatauki "Me aha i te kura pae a Mahina." Na Tau-ninihi i mau mai te kura i Hawa-iki i runga i a Te-arawa, a ka tata taua waka ki uta i nga motu nei, ka kite atu a Mahina i te pua o te pohutu-kawa me te rata i uta, a ka mea ratou maumau ta ratou mau mai i te kura, he nui nei hoki te kura hua noa a nga motu nei i nga rakau o uta, a ka whiua tana kura e Tau-ninihi ki te wai, tena e u aia ki uta, ka kite aia i te pua o te rakau, he mea memeha noa, a ka mamakamaka aia ki tana kura kua paea noa atu ra, a kua akina e te tuaamo o te moana ki te one i Tauranga i Maketu, a kua kitea e Mahina, a kihai i homai e Mahina, i mea hoki aia i te whakatauki nei "He kura pae na Mahina i kite."

Ka rere ratou, a u rawa atu ki Ao-tea, ka mahue atu ki reira ko Mura-nui (ko te tahi o ratou tangata) ka rere ano te waka a ka u ki Repanga, ka waiho atu e ratou i reira ko a ratou mokai ko Mumu-hau raua ko Takere-to, ka rere ano te waka nei ano ka rite ake ki Maunga-nui i Tauranga ka rere te kuri a Tara-whata ki te wai ano ka kite a Tara i tana kuri ka rere ra, ka kau ki uta ka rere ano hoki aia ki te moana ki te whai i tana kuri a e kau ana a Tara e whai haere ana i tana kuri ka karakia haere aia, ka mea:

"Ka kau, ka kau ko Tara-whata e"

a ka u raua ko tana kuri ki uta, a koia te wahi e kiia nei i Maunga-nui ko te ingoa nei ko "Te-kuri a Tara-whata", a ko te tauranga a Te-arawa ki tana awa koia i kiia ai te ingoa o taua awa ko "Tauranga o Te-arawa" ara i enei ra ko Tauranga………. Ka rere ano te waka ra, ano ka rite ake ki te akau o uta ka tu a Hei i runga i te waka ka karanga "Waiho tera whenua e takoto mai ra, ko te takapu o taku potiki o Wai-taha," a ka page (B6.P163)tu a Tia ki runga ka karanga "Waiho tera whenua e takoto mai ra ko te takapu o taku potiki o Tapu-ika," ka tu a Tama ka mea "Waiho tera mata-rae e takoto mai ra ko te kuraetanga o taku ihu," koia te rae e kiia nei ko "Nga-kurae", a ka rere ano te waka nei ki te moana, a ka u ki te moutere i Motiti, a ka toia a Te-arawa ki uta, a ka tu tona tangata ki runga ka tau i tana tau ka mea:

"Nona ka taia a e te hau
Ki runga o Motiti nui
A Tupa; hai eke"

Ka noho ratou i reira, a ka tu ta ratou tuahu ko Tau-maihi te ingoa o taua tuahu, a ko a ratou atua ko Hani raua ko Puna.

Ka rere ano te waka nei ka ahu ki uta ki te tua whenua a ka toia a Te-arawa, a ka tu tona tangata ki runga ka tau i tana tau, koia nei nga kupu o te tau:

"Kua keria te awa
I Maketu nei
A Tupa; hoiake"

Ka noho ratou i Maketu ko Uru-ika te tangata i mua nana i taki te whenua, ki muri mai ko Mata-moho ki te rapu kainga i muri mai, koia tangata ko ia tangata, ko ia tangata ki te rapu kainga mo ratou.

Ka noho ko Hei raua ko Tia i Maketu. Tera ano a Raumati te haere mai ra a ka tahuna a Te-arawa ki te ahi. He nui ano ia nga korero mo taua mahi a Raumati, me te take i tahuna ai, me te wa i wera ai, ka kitea mai e Ha-tu-patu, he tangata tupu ake no te whenua i Roto-rua, ka patua haeretia a mau rawa atu a Rau-mati i parepare ka hoki mai a Ha-tu-patu.

Na tera ano a Haunga-roa raua ko Kui-wai nga tuahine a Nga-toro-i-rangi te rere mai i ra, ko a raua waka ko a raua atua tonu i eke mai ai raua, ko te ingoa o aua atua nei ko Rongo-mai raua ko Iho-o-te-rangi, a ka u mai raua ki te motu ki - Te-puia-iwhakaari, a ka rongo raua ki te reo o ta raua tungane o Nga-toro, ka mohio raua kei atu kei te tuawhenua aia kei Tonga-riro, ka haere raua ki Tonga-riro, tae rawa atu raua kua hoki mai a Ngatoro ki Maketu nei, a ka whaia mai ano a Ngatoro e aua wahine nei mau rawa mai i Maketu, a ka kite a Ngatoro ia raua ka karanga atu aia "He aha ta korua i kitea mai ai?" Ka mea atu raua "Ko koe i kanga mai e Manaia." Ka mea atu aia "He aha te take?" Ka mea atu raua, "He umu mata na maua (kihai i maoa)" a ka rongo te tangata ra, ka aue aia i te kino o te kanga mona, a ka hui mai te tini maia o te kainga ki aia, ano ka rongo ratou he kanga te mate ona e aue nei aia, ka whakatika ratou ko Nga-toro-i-rangi ka haere ki te wai, a ka ruku ratou ki te wai, a ka puea mai ki uta ka karakia, ka hamama ki te whakahua i tenei karakia ka mea:

E i, tena te puke ka tu,
Ka tu ki tai,
Ka tu ki te wai,
Ka tu ki te moana uriuri;
Ka tu ki te moana waiwai;
Ka tu ki te ahunga i uta,
Ka tu ki te aponga i tai,
Ka tu i tenei ahiahi,
Ko te ahiahi o tenei puke;
Ko te ahiahi o enei nga atua.
E rua puke, e i.
Tena toko,
Toko ka tu,
Ka tu ki tenei puke
Ka tu ki te ahunga i uta,
Ka tu i te aponga i tai;
Ka tu ki te ahunga i Hawa-iki
Ko te toko o tenei tarukenga
Ko te tarukenga o tenei ki
Ko te tarukenga o enei tama
Ko te tarukenga o enei nga tauira, e i.
Tona te whakaruku,
Ko te whakaruku o enei nga mahi nei,
Ko te whakaruku o enei nga tama
Ko te whakaruku o enei nga tauira, e i.
Tena te wai ka rere
Ka rere ki Mua ahu
Ka rere ki roto ahu
Ka rere ki nga pa
Ka rere ki nga take
Ka rere ki nga Kaupapa
Ka rere ki nga atua kiato, e i.
Ko Tama i whakaputa,
Ko te whakaputa o tenei ki,
Ko te whakaputa o tenei kanga,
Ko te whakaputa o enei tohunga,
Ko te whakaputa o enei kanga
Ko te whakaputa o enei atua,
Ko te whakaputa o enei tama,
Ko te whakaputa o enei tauira,
He whakaputanga,
He tarukenga,
He ngakinga mate,
He rapunga utu moku,
No enei tama,
No enei tauira.
Hinga noa mai,
Mate noa mai,
Ki runga ki tenei puke,
Ki raro ki enei toko,
Hei tarukenga,
Hei ngakinga mate,
Mo tenei ki,
Mo tenei kanga.

Ko nga kupu o taua karakia nei, he mea kii, e nga tangata me nga tohunga i a ratou ano i roto i te wai e tu ana ano; ka mutu te karakia ki te wai, ka haere ratau ki uta, a ka haere ki te marae o te kainga karakia ai i o reira karakia; otira kihai aua karakia i akona mai e aua tini tohunga ki a matou ki nga taitamariki tohunga o enei whakapaparanga, ki nga mea o matou kua kite i nga pakeha, a kua rongo ki nga korero o nga tauhou ki enei motu.