Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

He pukapuka ako tenei i nga ritenga pai e-maha o roto o te taonga nei o te moni, i nga tikanga pai hoki, o te hokohoko, o te aha, o te aha

Upoko IX

page 53

Upoko IX.

Ko nga tikanga o Nga Moni e kiia nei
He Takiha.

Akuanei pea rapua ai te tikanga o tenei kupu o te Takiha—koiano—otira, me rapu, me ata korero hoki tetehi wahi; I whenei te korerotanga mai a tetehi wahi o te Kawenata Tawhito—Na,—i mua—i te rironga he reheretanga ai o nga Hurai—no to ratou oranga—ka hoki ki te kainga—ka timata ki to hanga i to ratou Pa, no reira, tu wehi tonu ratou i Nga Taua hei patu mo ratou,—ko tahi ringa ki te mahi—kotahi ki te hapai i te Pu—te oti koa hoki te Pa te hanga;—ko taua tu ano kei nga whenua o te Ita—o Erepia o hea noa atu—ka haere te tangata ki waenga mara, haere ake ano, me te Pu ki te ringa—nokonei, ka kitea, kaore hoki he painga o tenei tikanga—engari ano hei tangata ke ano mo te riri, hei tangata ke ano mo te mahi, ka tika—a—ahakoa i peneitia, kihai hoki nga kai i toe te takahi, te muru, e te Taua—nokonei, ka iti noa iho a ratou mahinga—ko te tu ano hoki tenei o nga whenua kuare, whakatupu kararehe nei te tangata—ko te tu ano o konei, o Nui Tireni i mua—i te mea e tu wehi ana i te Hoa Riri—te kitea hoki he tangata ki waho o te Pa—rere ai te Tane, te Wahine, te Tamariki, ki roto o te Pa, o te kowhatu noho ai—a, nakonei hoki i aha ai—i ora ai te patu, kaore koki—ko nga mahinga kai—pareho ake i te Taua, i te page 54Hoa Riri—manawa hoki te mahi kuare, te mahi whakarawakore i te tangata—ekore hoki e tau te mahi i te wehi o te Taua o te hoa riri:

Heoti—me pewhea ra ka ora ai te tangata?—huatu, me waiho i raro o nga tikanga o te Kawanatanga;—Heaha koa ianei nga tikanga?—he whakaora, he tiaki, i te tangata, Kei pau nga kai, nga taonga ranei, te whenako e te Iwi ke—koiano, nokonei i whakaritea ai nga Manuao, me nga Hoia, hei titiro, hei whakawehi, mo Nga Taua— kei huaki noa mai, ki te riri, ki te patu,—na konei, na te Kawanatanga i whakarite, ko nga Katipa, ko Nga Kai Whakawa, ko Nga whareherehere,—mo te hunga tutu, mo te hunga whenako;—i whakaritea katoatia ai anei mea,—hei pai,—hei oranga mo te whenua—mo te Iwi katoa:

Koiano,—ma wai ra ka ora ai nga Hoia, me nga pakeha o runga o nga Manuao i te kai, i te kakahu, i te Moni?— huatu,—ko te Iwi hei whakaemiemi moni ma ratou— inahoki—na nga Hoia i ora ai ratou te tiki mai, te patu e te Taua,—i kaha ai ki te mahi, i noho marie ai— nokonei te tikanga o te kupu nei o te Takiha—ko Nga Takiha koia ia, ko nga moni e kohikohia tonutia nei e nga tangata o te Iwi—kia ora ai o ratou Kai Tiaki te noho;—I penei hoki—ko te Kuini te putake o nga mea katoa—akuanei, ko ia, ko ratou tahi, ko tana Runanga Rangatira, hei kai whakarite mo te Kawanatanga, mo nga Hoia, mo nga aha, mo nga aha; ko nga Takiha, ara, ko nga moni,—hoatu ai e te Iwi ki a ia—ko ia hei whakarite atu mo nga Hoia, a ahakoa ianei Kawanatanga whakaro iti—he ahakoa—engaringari kia whai Kawanatanga —ka ora te Iwi—ka whai Hoia, ka whai Katipa, hei tiaki,—ka watea te tangata ki te mahi kai—kia ora page 55ai; tena—ka riro tetehi wahi ki te pakanga—ko tetehi wahi anake ki te mahi kai—me pewhea koa ianei ka ora ai?—koia hoki tenei, ko te tikanga o te kupu nei o te Takiha—he utu Kai, he utu Kakahu, mo ratou mo te kai tiaki o te Iwi, kia pai ai te noho, kei tikina mai—oho whakarere—mate kau te patu e te Taua.

Wharangi 2.

Kua rongo tatou inaianei ki te tikanga o te kupu nei o te Takiha, he utu atu mo nga kai tiaki o nga tangata— ko te taonga e utua atu nei, koia ia, ko te oranga, i ora ai nga Kaitiaki i whakaritea ai e te kawanatanga o te Kuini—engari, kotahi te wahi i poka ke ai te utunga atu o nga moni o te tikanga Takiha—koia tenei; ko te utu o te mano o te taonga, he hanga takoto noa—ma te ngakau o te tangata ka hiahia atu ki etehi taonga mona,—ka riro ai ana moni hei utu,—nana, ka kore—ka kore—tena ko te tikanga o te Takiha—ekore hoki e hei kia kaiponu noa te tangata—ahakoa mea ko ia ano hei kai tiaki i ona taonga, kahore ona pai ki te Katipa—ki nga Kaiwhahawa, me pewhea,—kei waenganui nei hoki ia o te tokomaha e noho ana—kei te taha o te Ture te o Kawanatanga e piri ana, ko nga pakau o te manu o te Kawanatanga kei runga tonu i a ia e hipoki ana—ka anga te tangata ka kaiponu i ana moni, ka he—ekore hoki e tika kia pupuri noa i nga moni; ka kaiponu tonu, ka tonoa, kia haere he whenua ke noho ai,—kia tau ke noa atu he nohoanga mona—tena ko tenei—kei waenga nui o te tokomaha e noho ana—me utu tahi ano i te Takiha—kia ora ai he kai tiaki i nga taonga: ko te ritenga o te utu e utua ai—ma te Kawanatanga e karanga, ara,—ma nga Kingi—ma nga Kuini—ma nga Kaumatua o te Iwi.—ekore hoki te page 56tangata e hei te mea—ko ia ano hei karanga i te nui, i te iti ranei, o nga Takiha hei utunga atu mana—na te Kawanatanga i ora ai te tangata—waihoki, he mea tika ano, kia waiho mana ma te Kawanatanga te tononga o nga utu—ekore hoki e hei kia turi—kia kaiponu—ka he te tangata ina kaiponu, engari ano, ko te tikanga pai, kia hoatu, a, me hoatu marie—ko te tikanga pai tenei:

He he ano to tenei to te titaritari i nga moni kua pau nei te kohikohi—te whakaemiemi, hei tikanga whakautu atu i nga Ritenga pai o te Kawanatanga; inahoki, he taonga tapu era—ehara i te moni na te tangata kotahi —huatu na te tokomaha,—engari hoki, kia ata pai marie— kia whaitohu, kia ngarahu te tukutukunga o era Moni;— He tangata ano, he whakaro he ona—na te kuaretanga i he ai nga whakaro,—te ata whakaro marie—na nga tikanga pai o te Ture o te Kawana i noho Marama ai te tangata, i noho ora ai—ko ratou, ko te Iwi kawanatanga kore, ture kore, penei me te maori i mua—he noho raru noa iho to ratou; ko te kai, ko te taonga, to te tini o te mea e Utua atu nei ki nga moni—he hanga noa iho era,— tena, ko te ture pai o roto o te Kawanatanga, ko te tino taonga tera;—mehemea ianei, ka waiho he tangata, ko ia ake ano hei Matua, hei kai tiaki mona—ekore hoki taua tikanga e puta i te he, i te kino noa iho.

Wharangi Tuatoru.

I mua, i nga wa o te Pakanga o te Riri, i nga wa i puta ai te whawhai o nga Iwi Pakeha, kia ratou whakapakeha ano, i riro te nuinga o nga Takiha o nga tangata o Ingarangi hei utu atu i o ratou Hoia i o ratou Kaipuke, kei tikina mai—kei whakangaromia e nga Iwi kawe riri; no te roanga koa hoki o te pakanga, ka roa, ka whakaro ki page 57nga Takiha ka kore e roaka, ka mate hoki nga Hoia me nga Pakeha o runga o nga Manuao i te kai kore—ka puta te whakaro o te Kawanatanga, kia inoia he moni i nga pakeha whai Rawa o to ratou whenua—mo a te mutunga o te Riri—mo te houhanga o te Rongo, hei reira, ka whakahokihoki ano i nga moni ki te tangata nana— heoti, rongo tonu nga pakeha ki te tono a to ratou nuinga —hoatu tonu i nga moni;—ka whakaro hoki ratou— ehara i kiia ai, mo te mano o te tikanga i riro ai nga Moni, huatu,—mo nga tikanga e ora ai ratou, me o ratou whenua, kei tikina mai e nga Iwi kawe Riri—No roto no aua tikanga, koia te tikanga o tetehi wahi o nga Takiha e hokikohia tonutia nei,—he Whakautu atu i nga moni o nga tangata i tukua mai hei oranga mo te nuinga o te Iwi, i roto i nga wa o te Riri, o te Pakanga: ko te tikanga kei te tau,—he tau ano ka utu—he tau ano ka utu—a—kiano nei ano i tino ea nga moni o mua:

Ahakoa whakamoemiti noa te tangata ki nga mano pauna e tini o nga moni i riro hei hoko kai—kakahu— paura, mata, kia ora ai te Hoia te Riri—hei utu kaipuke hoki; me aha koa ianei, i nga mahi a te Pakanga—Ehara koa hoki i te mea he kore—kiano te Maori i kite i te Riri —kua kite noa ake te tangata maori i te riri—ekore ianei nga raruraru o Roto o tenei hanga o te Pakanga e taea te whakahoki te whakakore, he mea kua oti noa ake; me te tangata hoki kua mate—ekore tera tangata e hoki mai ano ki te ora—na te mate hoki tana mahi:

He ahakoa,—he pai ano to nga Takiha e kohikohia nei—kapa ianei i riro he whenua ke, ka he hoki; katahi ka tika kia puta te whakamoemiti a te tangata—tena ko tenei,—ko tetehi hunga hei kohikohi, riro ai ano hei whakautu atu ki nga Hoa—ki te hunga nana nga page 58moni i ora ai te Hoia ki te Riri—i ora tahi ai o ratou taonga te takahi—te kaipakanga,—ko tenei— kahore he whakamoemitinga, kahore he aha—he pai anake.

Kia mohio mai ai nga tangata kiano nei i mohio ki anei tikanga—akuanei,—me wehewehe—kia kitea ai te ahua o tenei hanga o te Takiha,—ina kohikohia—hei taonga mo te Kawanatanga o Ingarangi;

Me whakarite ki te ritenga Tepara;

Me whakarere nga pauna e Mano;

Me tuku ki te pauna kotahi, kia ata kitea ai, tona wehewehenga i roto i te Tau kotahi—

Kotahi te Pauna, £1.
£ s. d.
Ka wehea, mo Nga Hoia, mo nga Kaipuke Manuao, 0 7 2
Ka wehea, mo te Kuini, mo etehi Kaiwhakawa nunui, mo etehi Kaiwhakawa o raro iho, Mo nga Tupapaku i kainga e te Pu i roto o nga Riri—mo etehi Pakeha noho noa iho, 0 0 10
Ka wehea, ko nga moni Whakautu atu i nga moni tuku noa mai mo nga Riri o mua, 0 12 0
Huihuia, £1 0 0

Ko tenei he Pauna kotahi—he pauna whakaritenga kautanga—ko te kohikohinga o nga Takiha—he mano tini i roto o te tau kotahi—kahore hoki he tau mahue; page 59heoti ano hoki—ka tahi pea nga tangata Maori ka rongo ki anei tikanga—ki nga tikanga i ora tonu,—i kaha tonu ai te Kawanatanga, me nga Ture o tera whenua o Ingarangi, o te Iwi, kua waiho nei hei Iwi tahi ko nga maori o tenei motu o Nui Tireni; he mea pai hoki kia mohio nga Maori, kei noho kuare tonu.