Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Report on causes of discontent among Māori in Taranaki.

III. Nga mahi hei Mahinga ma Te Paremete

III. Nga mahi hei Mahinga ma Te Paremete.

Me te mea he mahi whakakore tenei i runga i te raruraru hei whakakore i te tikanga o te whakamahinga a Te Paremete. Otira, ko te pono tenei, he mea ngawari i te timatanga, a inaianei kua whiwhiwhiwhi noa i te tohe roa, i te whakakore haere i nga ture, a inaianei maumau te whakaaro era e oti i runga i te hanga i tetahi ture hou. E mohio ana maua, e kore e ahei te hanga i tetahi ture e tika ai te mahi o nga mea katoa; oti rawa te ture, ka kitea kua tukua ki roto ki taua ture nga mea kahore i hiahiatia, a me te kape ki waho nga tikanga pai hei mahi. Kahore e ahei te aha, engari kia nui te whakamana i te Kawanatanga hei mahi.

Na konei i korero ai maua i nga korero iti. Era i pai rawa kia maua ki te tuku kau atu i a maua whakaaoro, me te mahara e kore e whakakorea mai, a kua ngawari te mahi mau, e Te Kawana. I whakaaro maua, ko te mea tika ko te taki haere i te nui haere o tenei raruraru, a ki te whakanui i nga korero hei whakatika i tenei mea puta kotahi mai, a ko te mea tika, ko te whakaatu marire i nga raina nui hei ara haere kia mohiotea ai te nui o te mea hei whakaritenga ma tatou; a ka waiho ki te Kawanatanga te whakaaro. A, inaianei kei te kawekawe haere noa tenei mea. No aoake nei i tukua atu ai ta maua Korero Tuarua, a kua puta ohorere mai tetahi mahi hou o tenei raruraru—tetahi tikanga kahore rawa i kitea i mua—e tuku atu nei a Te Whiti i ona tangata i ia ra i ia ra kia hopukina hei herehere, me te kore rawa ratou e aha mai, a kahore rawa ratou i ahua riri mai. Tenei tetahi waea e rua nga ra o te tuhinga "Katahi ka oti taku korero roa ki tetahi Maori o Parihaka: e ki ana a ia, e hoki ana a ia ki Parihaka, kia hopukia a ia i te taiepa ina oti ona ake mahi. Ko nga kupu a Te Whiti me haere katoa nga tangata o Parihaka ki te taiepa kia hopukia, ko raua ko Tohu me noho ki te tiaki i nga wahine i nga tamariki: a kahore nga Pakeha i mohio noa ki nga mahi a Te Whiti." Kua rangona ranei te penei i mua? E kore rawa e kaha nga Ture o te Paremete ki te mahi i tenei tu mea.

Kahore i kiia ma te Komihana te mana ki te whakariterite nga kereme, a e whakaputa karauna karaati i runga i tona tikanga ake. He maha no nga mahi e tau ana ki runga ki te mahi Kawanatanga. Engari ko te mea tika rawa, me waiho ki nga Minita te mahi whakatuturu, a ka whakahoki kupu ki te Paremete mo ta ratou i mahi ai. Inahoki te whenua (62,000 eka), i whakahokia e Ta Hori Kerei he mea he rawa te tuku atu i nga karauna karaati ki te mea ka waiho amuri nga tangata i hoatu ai te whenua hei hoa whawhai mo tatou. Ehara i te mea ko te ture te mea e matea ana, kahore engari ko te whakariterite. Ka ki tonu atu maua inaianei, maumau tatari noa kia ata whakaae mai nga hoa o Te Whiti, he maha nga tangata Maori kua piri mai kia tatou, a ka nui haere i ia ra. I ki atu maua ki a koe, e Te Kawana ko tetahi o nga mahi tuatahi mau, ko tenei. Ko te mahi e mahia e koe me mahi i runga i te mana o te Karauna; a e pena ana ona mana inaianei. Ko te mea tika rawa ko te whakatakoto i nga raina ki te whenua: I kiia e kore e tukua kia ruritia nga Rahui Hono; otira i tapahia nga raina, a he raina whanui, ma roto anohoki i te ngaherehere, a kua tata te ruri ano o te Mania te oti. Ki te mahia mariretia ki te maro haere i nga wahi katoa, e kore e rahi ake te raruraru i puta i Waitara i te raruraru kua puta i te Mania.

Ko nga tikanga o muri nei nga tikanga e tohutohu atu ana maua me whakarite, me whakamana i runga i te nui o te Tikanga:—
1. Me whakarite nga whakatau a te Kooti, a te Kawauatanga.
2. Me whakariterite nga ahua o nga Rahui.
3. Me ruri nga rohe o waho me nga rohe o nga Hapu ki nga Rahui.
4. Me tuku he karauna karaati i runga i te tikanga Tarati ma nga Iwi, ki nga Hapu iti a ki nga tangata takitahi.
5. Wehewehea nga Rahui ma ia tangata ina whakaae nga Rangatira me nga tangata.
6. Tukua rawatia atu te mana o te whenua i kiia nei e Ta Hori Kerei kia whakahokia. Otira i runga i te tikanga o te Rongomau.page 37
7. Me whakarite he tikanga, i runga i te whakaae o nga rangatira me nga tangata mo te reti i o ratou rahui.
8. Me whakarite nga kereme e puta ke mai ana, a e whai take ana te tangata tono, me nga mea tautohe.
9. Whakaritea te whenua timata mai i Hangatahua awa, a tae ki Waitotara hei whenua e rapua ana he tikanga ke mona.
10. Me whakarite me pehea, a te wa e tukua atu ai te whenua.
11. Tukua mo te roa poto nga tikanga o te Rana Poati ki raro te whakaaro o te Kawana.
12. Me whakarite nga tikanga mo nga kainga nohoanga tangata, me nga kainga Paamu iti, ki te ngaherehere o uta hei arataki atu i nga tangata kia tere ai te nohoia te whenua.
13. Me whakakotahi nga tikanga o te Ture mo nga Mahi Nunui, te Ture mo te Terekarawhi me te Ture mo nga Puawa, ki runga i te hanga ara me te reriwe ma waenga i nga Rahui, mo te Raitihauta in Cape Egmont, me etahi atu mahi.
14. Me Panui ki te mea ka whakararuraru te tangata i te Ture, me tika kia tukua te kaiwhakararu ki te whare herehere.
15. Me tango e te Kawana he mana hou hei whakakaha i a ia mo te puta mai o tetahi aha ranei, ka kaha ia ki te whakaputa i ona tikanga, a ki te pei i te tutu, kia tau ai te Rongomau.

I runga i te whakaaro era e puta i te Paremete tetahi ture mo ta maua e ki nei, tera ano tetahi mea e mea ana maua me mahi. I pai koe, e Te Kawana, i to Panui, ki te whakaatu i nga mahi i whakaturia ai e koe tenei Komihana, a ko to whakaaturanga te take o te haere nui mai o nga Rangatira ki o maua aroaro. A, e ki ana maua, e Te Kawana, kia penei hoki te puta o to Panui o to ara mahi mo enei mea, ina oti tenei rapurapu, ara, nga mea e paingia ana e koe. Hei whakamutunga tenei ki te mea tera tetahi mea e puta marama mai ana ki o maua whakaaro i ia ra i ia ra koia tenei, kahore e pai kia waiho a Te Whiti, tona kotahi ko ia anake i runga i tona tu i tenei wa, engari kia kaha kia hono tonu te rapu tikanga hei whakangawari i a ia. E kore tenei raruraru i te Takutai ki te Hauraro e mutu—ki te kore e mahia i runga i te ringa kaha—i te ata whakariterite ranei. Ko te whakaki i o tatou whareherehere ki te herehere, a kahore nei i puta he hara kirimina mo ratou, engari i te mahi rapu tikanga kia puta mai; hei mahi hoha tenei ma tatou, a e kore e puta mai te mea e hiahiatia ana e tatou; ara, te Rongomau o te Takutai. I penei te kupu a Te Paraiti (Mr. Bright) i te Whare o Raro o te Paremete o Ingarani, i runga i tona korero mo te Habeas Corpus Suspension Bill mo Airani "Kahore e kitea te mohio o te tangata i runga i te mahi o te ringa kaha me te whakakore." Ko ena tu mea e whakatikaia ana anake i runga i te tikanga nui a te Kawanatanga, a hei whakaora tangata. Otira e tu tonu ana ena tikanga i te ara o te whakaoti raruraru e oti ki te mahi ke, ki te mea ka waiho kia mahia e te tangata mohio. E ki ana maua, kua puta te roa, ki te mea ka whakamanaia a maua tohutohu e koe, e Te Kawana, me ata korero marire atu kia Te Whiti te ara e mahia ai nga kainga kahore i te noho pai. A me ki atu kia tahuri mai a ia, me whakaae ko tetahi wahi mana, ko tetahi wahi mau, e Te Kawana, a i runga i tona ara ki te whakaae i runga i ta raua korero ko Te Make. Otira, me whakamarama marire atu era ano e riro i te Kawanatanga te wahi mana. Ko te tikanga o te whakaputanga atu o enei mea ki a ia, e mea ana maua me waiho ki o tangata e tohutohu nei ki a koe, e Te Kawana. Ko ta maua tenei kia tere tonu, kaua e whakaroaina.

E tukua atu ana enei mea katoa i runga i te whakamoemiti ki a koe, e Te Kawana.

William Fox (Te Pokiha).
Francis Dillon Bell (Te Pere).

Whare o Te Paremete Poneke, 5 o Akuhata, 1880.

page break