Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Report on causes of discontent among Māori in Taranaki.

I. He aha te tikanga o tehei kupu "Te Tika ki nga Tangata Maori."

I. He aha te tikanga o tehei kupu "Te Tika ki nga Tangata Maori."

Ko te mahi a etahi tangata ko te rere atu i tetahi tikanga ki tetahi, rere ke rawa atu a era pea etahi i ki i tera tau me haere tonu ki Parihaka inaianei; i te mutunga o ta ratou korero i o maua kupu tuarua era ratou e ki, ko te mea tika ko te whakahoki i te whenua katoa. Kahore rawa maua i whakaputa kupu penei, kupu whakahe mo te taunga mai o te Rongomau a i runga i te whakaaro era pea a koe, e Te Kawana, e hoha rawa me ki atu maua me whakaae koe kia tukua atu e maua to maua whakaaro mo te tikanga o tenei mea "Te Tika ki nga Tangata Maori."

(1) Nga Panuitanga o te 2 o Hepetema, 1865.

Ko te mea hei timatanga ko te rapu i te ahua pehea ranei o nga Iwi o te Takutai ki te Hauauru i raro o te tikanga riro i te rau o te patu.

I penei te ahua o te riro i te rau o te patu, a he nui te rereke i enei tu mea o mua atu "Tenei te mea nei te Kawana i runga i te mana kua whakataua ki a ia i raro i nga tikanga o te Ture Whakanohonoho Tangata o Niu Tireni, i runga i te whakaae i te whakahau a te Runanga Minita, ka whakarite hei kainga pai mo te noho o nga tangata haere mai, nga whenua (i te Takutai ki te Hauauru) a e ki ana, ko aua whenua e matea ana mo nga tikanga o taua ture, a i runga i ona tikanga, ka pupuru ka tango i taua whenua mo taua mea; a tenei ano te ki nei, ko te whenua o nga tangata katoa o taua wahi e whakahoa mai ana, ahakoa e mau ana i runga i te tikanga Maori i te karauua karaati ranei, e kore e tangohia, engari ko nga wahi anake e tau ai te pai mo te kainga katoa, a ka hoatu he utu mo te whenua e tangohia nei. A tenei ano ko nga hoariri katoa o aua kainga e tere te haere mai, te whakauru ki raro ki te Mana o Te Kuini, era e ea ratou ki te whenua ka karauna karaatitia ma ratou.

I whakaputaia mai tenei Panuitanga i runga i tetahi Panuitanga i kiia ko te "Panuitanga o te Rongomau" i tukua i taua ra ano, a ko nga kupu enei:—

O roto o nga whenua i Taranaki kua riro i te rau o te patu, a i Ngatiruanui hoki era e whakahokia e Te Kawana inaianei nga wahi e ea ai nga tangata Maori, ki era e whakaae ana ki te noho ki runga ki te whenua, a me tuku atu i raro i te Karauna karaati, a me noho ratou i raro i te tiakanga o te Ture.

Ko enei Panuitanga e rua he whakaae ki nga kupu o te Panuitanga o te 17 o Tihema, 1864.

"Ko nga whenua o nga tangata i piri kia Te Kuini ka whakamana kia ratou: a ko era tangata kua tahuri mai hei hoariri, a e whakaae nei kia riro ratou ki raro o te maru o Te Kuini, ka whakahokia he whenua ma ratou ko o ratou whanau, a ki era katoa kua noho, a ka mau tonu ki te rongomau me te whakahoa mai; e whakaae ana Te Kawana, ka whakamanaia to ratou noho pai ki o ratou whena." Ko te tikanga o enei Panuitanga ko ia tenei: ko te whenua o te hoariri kua riro i te rau o te patu, ko te whenua o nga tangata Maori whakahoa mai e tiakina tonutia kia ratou.

page 26

Kahore i ata marama te kupu o te Panuitanga, tera ano tona whakahe i a ia ano; e ki ana tetahi kupu ko nga whenua katoa i roto i etahi rohe kua tangohia katoatia, a ko tetahi kupu e ki ana, ko tetahi wahi e kore e tangohia.

Otira kahore tetahi whakamaoritanga i pono atu i tenei, e kore e tika kia riro mai te mea i te mea e whakaaetia ana, a ki te whakarere i runga i te mea e whakakahoretia ana. Kahore te tangata Maori e ahei te whakakore i te Panuitanga i runga i te rau o te patu, a e whakatika ranei mo nga mea e homai ana. E kore te Karauna e ahei, e whakamana i runga i te ki kua riro i te rau o te patu a ki te whakakore, notemea e tiaki ana i te wahi o te tangata iti rawa e whakahoa mai ana. Me whakamaori ano te Panuitanga, i runga i ona korero ake. A kahore tenei i whakakorea, notemea tena tetahi kupu kahore i marama te whakamaori o nga kupu mo te riro i te rau o te patu, a te ata whakamaori ranei i nga kupu mo te tiaki. I te Ture Whakanohonoho Tangata o Niu Tireni, e whakamanaia ana a Te Kawana ki te whakarite Takiwa, a ki te "pupuri ki te tango ranei," i te whenua, i tetahi wahi ranei i taua takiwa: a i ki ano, i te wa e ki ai a ia kua tangohia te whenua, "ko taua whenua e matea ana mo te tikanga o te Ture, a ka whakamana ki nga tikanga o taua Ture;" hei kona tonu ka tau tonu hei "whenua ma te Karauna, a ko nga mana katoa o runga ahakoa na wai ranei na wai ranei, kua kore." A, i runga i tenei, ma nga kupu riro i te rau o te patu e whakakore te mana Maori o te whenua katoa, a whakataua atu ki a Te Kuini. A pehea ranei te mana o nga kupu riro i te rau o te patu, penei ano hoki te mana o nga kupu o te pono o te mahi a te Karauna. Ki te mea e mana ana te Panuitanga ki te tango i te whenua, e mana ana anohoki i runga i tona kupu kei kore e tango, e pupuru i te whenua o te tangata maori whakahoa mai; ara, i te whakarite i te kupu kua puta i runga i te aro o nga mea. Ko te mahi taimaha tenei me pehea te whakarite. I kite a Te Penetana i runga i tona kupu whakatau i te Kooti, i Hune, 1866, i tenei. I ki a ia "I runga i te kupu whenua a te tangata whakahoa mai," e kore e ahei te ki he whenua na tetahi tangata kotahi e whakahoa ana, he whakahe tenei i te tikanga mana maori; era e tika te ki te whenua a te tangata kotahi ena mate nga tangata katoa, a kotahi tonu i toe; kahore he whakaoraora i tenei mea taimaha ara, te rapu mo nga wahi i riro i te rau o te patu, a nga wahi kahore i tangohia. Me whakarere ranei te Panuitanga notemea he he, me rapu ranei he whakamaoritanga e rite ana ki ona tikanga me te Ture anohoki. Ko te hapu i runga i tona tu hapu he hoariri; ko te mana o te hapu kua riro i te rau o te patu. Ko etahi wehenga o te hapu i whakahoa mai; a me waiho ratou kia ata noho marire i runga i to ratou wahi o te whenua o te hapu. Ko te whakamaoritanga o tona panuitanga i panuitia e Kawana Ta Hori Kerei, inahoki i muri tonu iho o te rironga o te whenua o te hoariri ka whakahokia ki a Ngarongomate, ki a Matakatea, me Hone Pihama me nga wehewehenga whakahoa mai o Taranaki me Ngatiruanui o ratou. Na, e kore tetahi whakamaoritanga ke e tika ana ki te whakaaro o te tangata whakaaro, e rere ke. Era e kore e tika, ki te mea ka tangohia te whenua o te tangata whakahoa mai, engari ma te ora o te kainga katahi ano ka tango. He tikanga ngoikore te tikanga whakahoki i nga whenua o nga tangata whakahoa mai hei whakarite i to ratou whakahoa mai, a me kore te riro o te rau o te patu ki nga tangata hoariri mai, a i whakakore i o tatou kainga hei whakakore i to ratou hara.

A, e kore anohoki e ahei te whakakore te mana o te riro i te rau o te patu, notemea kahore i tangohia katoatia e tatou te whenua kua riro i te rau o te patu, ko te mea tika kia tangohia. I puta tetahi kupu marama a Te Hiana i te tau kua hori nei: I ki a ia, "E kore rawa e whakaaetia e ahau ki te mea ka kore e nohoia te whenua kua pena te riro mai i nga maori, era nga maori e ahei te tango atu. Tera nga tangata e ki ana he he ano te riro i te rau o te patu, notemea kahore i nohoia e tatou te whenua. Kahore rawa i tika. E mana ana te Panuitanga ki te tango i te whenua."

I mohio ano maua i te timatanga ra ano era e whawhaitia mai te tika o te riro i te rau o te patu e nga hoa a Te Whiti, a ata whakaaro tonu maua i te timatanga o ta maua mahi i te ara hei mahinga ma maua. Ehara i te mea ko te whakahe mai a nga Maori hei mahi ma maua. Kua kaha te whakaatu ki nga tangata Maori kahore i tika te riro i te rau o te patu, a era e whakakorea e te Kooti. E puta mai ana te moni i runga i te puru atu i tenei mea tekateka noa iho ki roto ki o ratou ngakau: e puta mai ana te moni i runga i te mahi whakawa e puta mai hoki te moni i runga i te mahi hokohoko, rihi, i nga whenua i taua wa. A tera ano nga tangata e korerorero tonu ana i te Takutai mo etahi tau; tangata kino, a ko ta ratou mahi ko te whakakino mai i nga whakaaro o nga tangata Maori ki te Kawanatanga, a ka whakakore i nga tikanga e puta ai te rongomau. I hohoro tonu ta maua kite, maumau noa ta maua whakawa ki te mea ka tukua e maua nga, korero ki nga mea ke. Kahore maua i whakaae kia tu he roia, ko to ratou hiahia ko te whakakore i te tikanga riro i te rau o te patu, a i ki tonu atu maua ki nga tangata Maori, kahore maua i haere ki kona mo taua tu mahi, engari ki te whakarongo ki nga mea e kiia nei e ratou kua he ratou, kia ahei ai Te Kawana te "whakatika" (na Te Hiana enei kupu), i te tikanga mahi a te Koroni i runga i te hoatu ki a ratou nga mea i kiia kia hoatu e ia Kawanatanga." Kua whakaaro maua ko te mea tino nui, kia kite ratou ko te mahi i nga tikanga o te taha ki te Maori, kia kotahi tonu, ahakoa no tehea taha ranei nga Minita o te Kawanatanga: a hono tonu maua te whakaatu i tenei hei whakaoraora i a ratou, i a maua hoki. Ko te tino kupu inaianei tenei, ki te mea ka whakaritea nga kupu mo te hoatu kia ratou, era e tau te tika kia ratou. Ka ki tonu atu maua ki a koe, e Te Kawana, era e tika.

(2.) Ko nga mea e puta mai i runga i te whakarite i nga kupu hoatu.

Ki te mea ko nga kupu o te korero tuarua, he mahi aha noa iho, a he mahi whakamataku, a kahore e tau te pai o aua tu mahi kia tatou i runga i to tatou mahi whakanoho tangata ki te whenua, i runga i nga kupu e whakaputaia nei era e puta te pouri, notemea kahore tetahi tangata i mohio ki nga mea e puta mai i runga i te whakaritenga a nga kupu hoatu ahanoa, ahanoa, ki nga tangata Maori.

E rua nga korero ka tukua atu ki a koe, e Te Kawana. Ko tetahi, he whakaatu i te nui o te whenua kua kiia i runga i etahi ara kia hoatu; ko tetahi, he whakaatu i te utu o naianei mo te whenua i kiia nei kia hoatu.

Kei nga tepara e apiti nei te whakaaturanga a ia Kawanatanga, mo nga Rahui i whakataua, i whakaaetia ranei kia hoatu. Kia huia enei korero o runga ake nei, te kiia ko nga whenua katoa i rahuitia i whakataua, i kiia ranei kia hoatu "he Rahui," tenei nga whika kei muri:— page 27
A.R.P.
1 Rahui i nga kainga atanoho tutata ki Nu Paremata15,832317
2 Rahui i te Tonga o Waingongoro i te Kotinga ki Patea44,403012
3 Rahui i nga Poraka i riro hoatu, Takoha ranei3,38183
4 Poraka whenua i whakahokia ki nga Hapu66,46000
130,077232
5 Whakataunga o te Kooti kua whakaritea—A.
  1. Ngatirahiri Poraka15,000
  2. Titirangi ki Waitara1,487
  3 Ngarongomate, me etahi atu8,700
  4 Ki te Tonga o Waingongoro (e kiia ana kei nga Maori tonu)3,500
28,68500
  5. Whakataunga o te Kooti kahore i whakaritea—
  1. Wakataunga a te Kooti (ki te puta etahi tikanga)27,358
2. Whakataunga a te Kawanatanga12,700
40,058
    E whakaitia ana ki te mo te Rahui i Waimate800
39,25800
7. Nga whakaaetanga a te Kawanatanga kahore ano i whakaritea—
  1. Mo nga tangata o Wharekauri (e whakaarohia ana)10,000
  2. Ma Hone Pihama raua ko Manaia3,000
  3. Ma nga tangata a Hone Pihama i Ouri15,000145,00000
145,00000
    Hei whakarite i nga kupu o nga Kawanatanga o mua512,520232
8. Waimate Mania—
  1. Te nui pea o nga ngakinga, tanumanga tupapaku, me nga mahinga ika300
  2. Rahui i uta (na te Kawanatanga o Ta Hori Kerei i whakarite, me ta mana whakaae25,300
25,30000
  Hui katoa, kahore te whenua ma Te Whiti me nga tangata o Parihaka237,820232
  A me te hono atu te wahi i ki mana i Maehe kia hoatu ki nga tangata o Parihaka25,00000
    Hui katoa nga mea i Rahuitia223
Era e koe e kite, e Te Kawana, tera nga mea ka tangohia hei whakarite mo nga whenua kahore ano i whakaritea:—
I. I te Hauraro o Waitara—A.A.
  1. Whakataunga, Wehewehenga I. Parininihi ki TitokiI. Parininihi ki Titoki3,458
II. Titoki ki Uronui6,450
III. Urenui ki Rau-o-te-Huia3,450
IV. Pukerangiora Hapu2,000
15,358
  2. Whakatau a te KawantangaA.
    Ma Wharekauri10,000
A.
    Ma te Hunga ngaro atu—Ma Ngatitama1,300
Ngatimutunga3,000
Ngatiawa2,700
Puketapu2,100
9,100
19,100
 Te nui o nga mea ki te Hauraro o Waitara i runga i te whakaritenga34,458
II. Ki te Tenga o Hangatahua awa—A.
  1. Whakataunga, WehewehengaVIII. Hangatahua awa ki Waiwerauui1,675
IX. Waiweranui ki Te Hoe1,250
X. Te Hoe ki Omuturangi8,275
XI. Omuturangi ki Knupu-kunui80
12,000
  2. Whakatau a te Kawanatanga—
    Ki te hunga Ngaro atu—Mo Taranaki3,100
Mo nga Rangatira e 4500
3,600
 Te nui o nga mea ki Tonga o Hangatahua awa i runga i te whakataunga15,600
    Te nui o nga meahei whakarite ma te Kawanatanga i runea i nga whakataunga a te Kooti me te Kawanatanga50,058
page 28

Era enei Rahul e tata ana ki te 263,000 eka, e whakaarohia e koe, e Te Kawana, he nui rawa. Ki te tirohia te utu mo enei eka era i whakahokia, ki te mea i pono i rite nga ki hoatu ki te tangata Maori, katahi ano ka kitea. I ki atu maua ki te Komihana Hiwari, te Komihana o nga Whenua o te Karauna, te Tumuaki Kai-ruri me te Apiha mahi Whenua i Patea, kia huihui, a kia ata kimihia e ratou te utu o ia Rahui. Kua mahia tenei (a i runga i to maua titiro, mohio), whakaae ana maua ki ta ratou mahi. Koia tenei ka tukua atu nei e maua ki a koe, e Te Kawana.

£ £
1. Tuhituhinga 1 o nga Tuhituhinga e Apiti nei B. Kama 8 11,452
2 pena 20,800
3 pena 67,100
4 pena 84,600
5 pena 35,340
6 pena 32,010
7 pena 6,253
8 pena 3,500
261,055
2. Whakataunga kia whakaritea:—
Ngatirahiri Poraka 30,000
Onaero Poraka 12,000
Olaraoa 1,500
PatuaMaunga 2,200
45,700
3. Nga whakataunga a te Kooti a te Kawanatanga kahore ano i whakaritea 50,000 47,000
4. Poraka whakahoki ki te hapu Hangatahua awa Poraka (Ngamahanga) 33,500 Opunake Poraka (Matakatea) 70,000
105,500
5. Eahui i nga Poraka i tukua takoha ranei 3,780
6. Eahui kia whakaritea i runga i te kupu hoatu Eahui a Hone Pihama i Oeo 9,000
Mo tana hapu i waenga o Oeo me Ouri 9,000
Rahui a Manaia i te Mania 12,000
30,000
7. Waimate Mania,—
Ngakinga i te Takutai o te Mania me nga Rahui 115,000
£601,035
Me hui mai ki te mea ka whakaaetia ta maua i mea ai mo nga tangata o Parihaka 37,500
Utu o nga Eahui i ata rapua £638,535

Ki te mea ka tirohia ko nga tangata ma ratou tenei whenua nui, utu nui, kahore i pahika atu i te 3,000, a e ki ana te Komihana Hiwari kua iti haere inaianei; ki te mea i whakaritea e te Karauna timata mai i 1865, ona kupu mo te hoatu, era i tau tetahi taonga nui mo nga Hapu, a e kore hoki e iti inaianei ki te mea ka whakaae te Paremete kia whakaritea inaianei. E tika ana te kupu a te Minita Maori i tona ki i te tau kua hori ake nei, era e waiho nga tangata o Taranaki runga i enei Rahui hei tino tangata whai taonga o te koroni.

(3.) Te Rahui o Waimate Mania.

I to maua korero tuatahi, i ki maua era mana e whakatakoto ki to aroaro, e Te Kawana, o maua whakaaro, ko te 25,000 eka i kiia e te Kawanatanga o Ta Hori Kerei te mea tika. Ko te nui o te whenua i riro i te rau o te patu i te taha ki te Tonga o Waingongoro i kiia i 1873 (e tetahi whakaatu) a Kanara Hone (St. John), e tata ana ki te 295,000 eka: a o roto o tenei e tata ana ki te 44,000 eka kua rahuitia, kotahi te Poraka he Rahui e tata ana ki te 27,000 eka. Ko te whenua katoa i riro i te rau o te patu i Waikato, i kiia e taua whakaatu 1,193,000 eka: a o roto o enei 181,516 eka i whakahokia ki nga tangata whakahoa mai a, 119,705 eka i rahuitia mo etahi atu, a hui katoa te whenua i rahuitia i tata ki te 301,000 eka. I Tauranga, ko te whenua i riro i te rau o te patu e 50,000 eka i kiia, o roto i tena, 8,000 eka i riro i te rahui i te whakatau. I te Pei o Pereti (Bay of Plenty), ko nga whenua katoa i riro i te rau o te patu e 440,000 eka, o roto o tenei 96,261 eka i hoatu hei utu ki nga tangata whakahoa mai, 104,952 eka i whakaritea ma te hoariri hoki mai, 87,000 ma te Arawa, a e 40,000 i whakarerea. Ko nga whenua katoa i riro i te rau a te patu, e ai ta te pukapuka e tirohia nei e maua e 2,828,000 eka, a o roto o tenei, 793,738 i whakahokia ki nga tangata Maori. Ko nga Poraka e rua i whakahokia ki a Matakatea, ki a Ngamahanga, i tae ki te 62,000 eka. I Waitara, e rua nga Poraka tino utu nui, hui katoa, i tata ki te 28,000 eka, kua whakahokia ki etahi Hapu ouou. A, i runga i ta maua ki, kia rahuitia te 25,000 eka o roto o te 146,000 eka (a ko te whenua katoa tenei o waenganui o nga awa o Waingongoro me Oeo, a o taua whenua i ki maua i ta maua korero tuatahi 120,000 eka pai), kahore te Kawanatanga a Ta Hori Herei i te whakanui rawa i te Rahui ma nga tangata o te Mania. A ka tukua atu e maua ki a koe, e Te Kawana, tetahi mapi iti, a i runga i tona whakaatu i te maha, i te wa o nga kainga Maori o waho o te Ngaherehere mo nga maero pahika atu i te rua tekau, i ko atu o te awa o Waingongoro, e marama ana, kahore e tika kia nui te whakaiti ake, ki te mea me whakarite nga kupu hoatu o nga Kawanatanga tuku iho. Heoi ano te mea i rere ke o ta maua kupu whakarite, ko to Te Hiana, ko tana, me whakahoki te whenua o tua, timata i Waingongoro haere ki Wahamoko, a tae ki te Maunga, na ko ta maua raina o uta e whakarite ana i te Rahui ki nga eka 25,000, me te mahue atu o tetahi whenua nui, whenua pai i tua hei nohoanga tangata.

page 29

(4.) Te Rahui o Tirotiromoana (Mountain Road.)

Tera ano tetahi take i kore ai e tika kia wakaiti te Kawanatanga o Ta Hori Kerei i te Rahui kia iti iho i te Mania ki Waimate tutata, i te taha ki te Tonga o te awa o Waingongoro kua whakanuia e Mehia Paraone i te Rahui i whakaritea i te tau 1873, a Ta Tanara Makarini i te 3,500 eka ki te 10,000 eka, a ko te tikanga pu tenei "Kei ki nga tangata Maroi era e whakariteritea mo ratou (ki muri mai,) i runga i te tikanga kikini." I mua, kua whakarite a Ta Tanara Makarini i te Rahui ma Pepe Heke 1,000 eka, ma te rangatira nei, ma Toi Whakataka 1,000 a 1,000, eka ma Ngatiruanui. I whakaputa kupu mai a Te Pereki ki te Minita Maori mo te 10,000 eka, i Tihema 1878, a i muri mai ma runga ia Te Make i Hepetema 1879. I te wa i ruritia taua rahui i kitea (i runga i te tohutohu o nga Maori i nga rohe,) i taka mai ki nga rohe nga eka 16,000, a tonoa ana enei 16.000 eka kia mana. Tohe ana a Meiha Paraone me whakahoki enei eka ki te 10,000. Ka patai atu maua "Ki te whakaaetia to kupu o te 10,000 eka, a kaua te 16,000 e tonoa ana i Te Hawera, a ka hui atu ki te 10,500 eka i Taiporohenui, me te hui ano te 6,000 eka i Mokoia, me Otoia (i te Tonga ki Waingongoro,) hui katoa kahore e pahika atu i te 30,000 eka i te Poraka kotahi nei?" "E ki ana ahau e kore pea e pahika atu i te 27,000 eka". "Era e puta te pai ki nga tangata Maori i runga i te takoto haere o nga ara ki waenga i a ratou, e toru nga painga e puta kia ratou, ara, ki te ara ki tetahi taha ki tetahi taha o te ara kua hangaia, a ki te ara hou hoki ina oti; a era e puta tata mai ki o ratou whenua te Reriwe, ehara oti tena i te tika?" "Ae." Ko tenei 10,000 eka, hei whakarite mo nga kupu maha mo te hoatu i kiia kua puta, a "Ka oti te tikanga o te rohe e kore hoki he kupu rahui mo te taha ki te Tonga o Waiongongro." Kahore i pai kia hereherea te wahi nui o te whenua i tenei takiwa, i runga hoki i te nui o te utu o te rori i te taha o te maunga, a meake ka puta te Reriwe i kona, he wahi pai rawa tena hei whakanoho tangata. Otira, i runga i te whakaae kia whakaritea he Rahui pena a i te taha pu ki te Tonga o Waiongongoro, e kore a Te Hiana e whakaaro era e oti a Waimate te whakarite, ki te whakaitia i te 25,000 eka ki reira. A hei whakamutunga, me mahara ki te ture kua whakaritea i mua e ki ana, "Kaua te whenua e rahuitia ana hei oranga ma nga Maori, a me nga whenua hei whakaputa moni mai, e whakaarohia e nui ana mo taua mea ki te kore aua Rahui e tae ki te 50 eka mo ia tangata Maori, wahine, tamaiti, e noho ana i taua takiwa."

(5.) Te Rahui e Parihaka.

He tono atu tenei na maua, e Te Kawana, mo te Rahui i kiia e ta maua korero tuatahi ma Te Whiti, me nga tangata o Parihaka. I to maua wkakaputanga i taua kupu tohutohu i whakaaro maua era te tau nga kupu hoatu a nga Kawanatanga tuku iho, me nga hiahia me ta te Kawanatanga a Ta Hori Kerei whakaaro mo Parihaka me te Mania. I runga i nga kupu hoatu a nga Kawanatanga tuku iho, kiia ana kahore i puta. Otiia e kore rawa e whakaaetia tenei e maua. Me ki he mea tapu te Panuitanga mo te hoatu ki nga tangata kahore rawa i mau patu mai mo tatou, o nga tangata i hoki mai ki te whakahoa. He tekomaha nga tangata i Parihaka kahore rawa i mau patu mai mo tatou. I te hokinga ki muri o Titokowaru ki te kainga o Ngatimaru, i muri iho o te whawhai tuarua, kahore a Ngatitupaea i whakahoa ki a ia; otira haere ana ratou ki Parihaka, a tera te noho tonu mai. Kei te ki tonu ta maua korero tuarua i nga kupu e kore e tangohia nga whenua a nga tangata noho i runga i te Rongomau. Kahore tetahi kupu hoatu e nui atu te marama i te whai korero a Ta Tanara Makarini i te huihui o nga iwi i te tau 1873. Ki ana, "Kei to hiahia te Kawanatanga ki te ngawari kia koutou, ko te hiahia a te Kawanatanga kia whakanohoia paitia koutou ki runga. Ko taku kupu ki a koutou, kia kaha ki te mahi kai. Ko ta koutou whawhai a muri ake nei hei te whenua. Hoki mai ki te whenua, kaua e hoki mai i runga i te tu tangata ke, engari me te tamariki o te whenua." Ko te kupu tenei i whakaputaina e Te Make i tona tuhituhi i tukua atu nei ki te Paremete i te tau kua hori ake nei, i ki nei a ia "I kaha te tono a Te Whiti me etahi atu, i runga i to ratou noho roa i runga i te whenua kua riro i te rau o te patu, a kahore he whakakore a te Kawanatanga, a i kiia kaua e pa te tangata ki te whakahe ia ratou i runga i nga whenua kua taiepatia e ratou, a i runga i taua kupu, kua taiepa ratou i nga whenua maha."

E mea ana maua, kua marama rawa i runga i nga kupu, te whakaaro pono o te Karauna ki nga tangata o Parihaka i runga i te Kawanatanga o Ta Hori Kerei. I tonoa atu a Te Make raua ko Te Pereki kia Te Whiti, e te Minita Maori i muri i nga ra e ono o te pananga o nga kairuri i te Mania. I pataia e Te Whiti te tikanga o tona haere; ka whakahokia e ia, "Kua haere mai ahau ki te tono ki a koe kia ata whakarite pai korua ko te Kawanatanga." Ka ki atu a Te Whiti "Whakamutua te korero ngaro, ata korerotia tau e hiahia nei." Ka utua e Te Make; "E hiahia ana ahau kia ata whakariterite pai korua ko te Kawanatanga mo nga whenua riro i te rau o te patu. Me whakariterite taua i enei whenua, me pera me ta Parete whakariterite i era atu. Me waiho ma te Kawanatanga tetahi wahi mau tetahi. E whakaae ana te Kawanatanga ki te whakahoki i tetahi wahi hei nohoanga, hei mahi ma nga Maori. Kahore te Kawanatanga i te ki kia riro katoa te whenua i a ia." Ka pataia e Te Whiti "Kua whakamanaia koe e te Kawanatanga ki te tuku mai i tetahi wahi o te whenua maku, a ki te whakaae kia tangohia atu te toenga? A., ahakoa ki atu a Te Make kahore a ia i whakamanaia ki te whakaoti, kahore e ahei te ki. Kahore a Te Whiti i mohio i runga i nga kupu i puta, he ki tenei mo te hoatu rahui e ea ai ratou ko ona tangata a ma nga tangata o Waimate Mania ki te whakaae mai a ia ki te whakariterite; a ki te mea ehara tenei i te tika ka waiho te haerenga atu me nga kupu a Te Make hei rore hei whakawai i a ia. A e kore e ahei te korero i te waea i tukua atu e Te Hiana i muri tata iho ki a Te Make hei utu mo tana, me te ki mo nga tangata o Waimate mania anake, a me pana atu nga tangata o Parihaka ki waho o taua tikanga; ko te kupu tenei i tukua atu, era e whakaritea "nga Rahui" kia rite ki te 25 i te 100, a kia nui atu ranei i runga i te whenua katoa; a tera ano tetahi tikanga ke mo nga rangatira i runga i to ratou tu. A tenei ano hoki i runga i tona kupu ki te Paremete i te 23 o Hurae, 1879, i ki a Te Hiana "Kua kiia kahore i whakina atu ta matou whakaaro mo te ata whakaaro ki nga tangata Maori. Ka ata whakina atu tenei e ahau ki te Whare; i ki tonu atu ahua kia Te Whiti, me Titokowaru, i te tau 1877, meake ka ruritia e te Kawanatanga." A e nui ana nga pukapuka tuhituhi, i puta tonu te whakaaro ki te whakarite Rahui e ea ai nga tangata. E kore rawa e tika te whakaaro kia kiia, ahakoa puta enei kupu kia Te Whiti, me whakaaro ia i puta ke ki etahi atu me te kore a ia; a kore rawa e ahei te ki, kahore a Te Whiti i ata whakapono era a ia e whakaritea peratia me nga tangata o Waimate Mania, ki te mea ka noho pai a ia, Ko te kupu hoatu i whakaaetia mo tetahi hapu me tau tahi hoki ki tetahi.

page 30

Kahore maua i waiho kia rapurapu tekateka noaiho i runga i tenei mea. I ki a Meiha Paraone i runga i tona tu Kaiwhaki "I ki mai a Te Hiana ki au kua whakaaro a ia mo te hoatu i te wahi i te Takutai i waenga o nga Poraka e rua i whakahokia nei kia Ngamahanga me Wi Kingi Matakatea; otira i whakaaro ano a ia, he utu nui rawa tenei mo te ata noho a Te Whiti. I muri o te pananga o nga kairuri, i ki mai a Ta Hori Kerei i tona taenga tahi mai ko te Kawana ki Nu Paremata "E mohio ana pea koe, kua whakaae matou ki te whakahoki i te wahi o te Takutai, a kei roto nei a Parihaka?" Ki atu ana ahau, "Kahore ahau i te mohio engari i mohio ahau ki nga kupu a Te Hiana e kore e whakahokia katoatia." Ka kiia mai ano e Ta Hori Korei "Ae, kua ata tatu to matou whakaaro, a e hua ana ahau kua mohio koe."

I runga i tenei kupu anake, e tika ta maua tono ki a koe, e Te Kawana, mo Parihaka, a i ki nei kia whakamanaia e koe nga whakaaro o te Minita i 1879. I to maua tukunga i nga kupu a Meiha Paraone kia Ta Hori Kerei, ka tae mai kia maua tenei whakahoki a te Minita Tumuaki o mua ake nei "Kahore a Meiha Paraone i marama ki aku kupu. Kua patai atu ahau ki aku hoa Minita i konei, a e rite tahi ana ta ratou kupu ki taku, kahore rawa matou i whakaae ki te whakahoki i tehea i tehea whenua ranei ki nga Maori. I whakaae ano nga Minita o mua ia matou ki te hoatu whenua. A i mau matou i runga i aua kupu hoatu." I te taenga mai o tenei kupu whakahoki, i whakaaro maua e raruraru tonu ana tenei tikanga i runga i enei tu korero whakahe tetahi i tetahi; a ka tono atu maua kia Te Hiana kia korerotia mai ona whakaaro ake i te wa e tu ana a ia hei Minita Maori mo te whakariterite ki nga tangata o Parihaka. Ka whakaae tonu mai a ia, a ka korerotia katoatia mai ona korero, kua apititia nei e maua ki a maua korero Tuarua. A, ko te tikanga o ana korero ka korerotia i konei hei whakaarohanga mau, e Te Kawana. E ki ana a Te Hiana "I te wa roa o mua o te pananga o te kai-ruri, he maha aku korerorero kia Meiha Paraone ki te tikanga mo te whenua riro i te rau o te patu i te taha ki te rohe o te Hauraro o Waimate Mania, a tae ki te rohe ki te Tonga o Hangatahua Poraka. E kore rawa ahau e mahara ki nga korero i korerorero ai maua i reira, otira koia nei pea:—
(a.)" Ki te mea ka waiho a Waimate Mania te mahia i runga i te kore whakararu mai, era e whakaritea nga Rahui e ea ai nga tangata nona ake i mua.
(b.)" Me penei anohoki te Poraka iti i te taha ki te Hauraro o te Waimate Mania Poraka, a tae ki te rohe o Opunake Poraka.
(c.)" I whakaarohia ko te Opunake Poraka kua whakahokia ki a Wi Kingi Matakatea ratou ko ona tangata.
(d.)" I penei ano te whakaaro mo te Hangatahua Poraka i te taha ki te Hauraro o Parihaka.

"A, mo te Parihaka Poraka, i whakaputaia e ahau taku whakaaro kua puta te mahi pai a Te Whiti i runga i tona mahi rongomau, a e whakaae ahau ki te penei tonu tona mahi mo mua ake. Ka ki atu ahau ki aku hoa Minita kia whakahokia katoatia a Parihaka Poraka ki nga tangata nana i mua; ara, te whenua katoa e mohiotia nei ko te Parihaka Poraka, a tae noa ki te moana. Ko tenei whakahoki ma te rongomau anake e hoki ai.

"4. He maha nga korerotanga i Poneke, me pehea ranei nga whenua riro i te rau o te patu o waho o Waimate Mania, i te aroaro o te Runanga Minita, i mua atu a i muri mai o te pananga o te kairuri. I whakina ano e ahau aku tikanga, a i pena ano me taku i whakaputa ai ki oku hoa Minita. I taku hokinga i te Takutai ki te Hauauru i muri iho i te whakararuraru i te kairuri, a i taku tukunga atu i aku korero tuhituhi ki oku hoa Minita (o 14 Aperira, 1879), mo te tikanga ki te Takutai ki te Hauauru. I whakaputaia atu e ahau i reira taku whakaaro ki te mea kahore a Te Whiti i tu tonu ki te whakakore i te kairuri, a ki te kore i te rongomau era ahau e tono kia whakahokia a Parihaka Poraka ki nga tangata nona i mua. I rite tahi ta maua whakaaro ko Ta Hori Kerei mo tenei mea: otira kahore taua mea i puta ki te aroaro o te Runanga Minita kia whakaotia. I whakaarohia i reira ko te mea pai kia waiho taua korero kia mau tonu, kia waiho ai hei hua whakaoioi i taua mea, kia oti pai ai te tikanga mo te Takutai kia oti pai. Kotahi te mea i rite te whakaaro o te Kawanatanga; ko nga mea e whakangawaritia kia Te Whiti me era atu tangata na ratou a Parihaka, me mahi i runga i to ratou noho pai.

"4. Ko taku whakaaro tenei, ki te mea ka noho pai, a i runga i te aro mai a Te Whiti ratou ko ona tangata, ka tono ahau kia whakahokia a Parihaka Poraka, a ka whakakaha ai i taku tono ki oku hoa Minita. Ahakoa whakahokia te whenua, era e puritia e ahau nga Rahui Raitihaute, mo nga ara me etahi atu mea ma te katoa kahore tenei whakaaro i whakaaturina ki nga tangata Maori, a kahore i rite ki te kupu hoatu, a e ahu ai ratou te tono kia whakahokia to ratou whenua. Ko tenei whakaaro oku i panuitia i te Whare i te Runanga tuatahi o 1879.

Ka rua ka toru nga marama ki muri mai, ka hinga matou ko oku hoa Minita, a tau iho te whakaaro mo tenei mea ki o muri ia matou, ki nga Minita e tu nei."

E whakaaro ana maua era a koe e kite, e Te Kawana, e rite ana tenei korero ki ta maua i whakaputa nei i ta maua Korero Tuatahi. Heoi ano te mea i rere ke o ta maua, i whakaatu ai i tera i kiia kia puta i te Kawanatanga a Ta Hori Kerei, koia tenei i ki ratou me hoatu kia Te Whiti te Poraka katoa tae noa ki te moana, i ki maua ko te wahi o waenganui o te rori hou me te Takutai kua kitea inaianei e 15,000 eka, me pupuri e te Karauna hei whakanoho tangata, (me kape ki waho nga ngakinga o nga Maori, nga tanumanga tupapaku, me nga mahinga ika). A kahore he mea hei whakarereke i ta maua whakaatu. A, ahakoa tiakina nei a Hiroki e Te Whiti, era e maharatia, i te pukapuka whakaatu a Meiha Paraone o 2 Aperira, 1879, i whakatakotoria nei ki te aroaro o te Paremete te tuhituhinga a Te Hiana o te 14 Aperira, i whakaatu taua Apiha (a Meiha Paraone) "I ki a Te Whiti, a ki marama mai ki au ki te mea i whakamatea a Hiroki i te ara, kahore aku kupu; kua tae mai nei ki au, ka whakarongo ahau ki ta te Minita korero mai i runga i tenei mea. E penei ana te titiro o te tangata Maori, ki te kore te Kawanatanga e ahei te aha kia Hiroki, e kore hoki e ahei te aha ki te whenua riro i te rau o te patu." Ki te mea kahore i whakakorea te tika o te whakatau whenua ma Te Whiti i reira, kahore e tika kia whakakorea inaianei i runga i tona awhina ia Hiroki. I tae atu a Te Hiana kia kite ia Te Whiti i te wa e tiaki ana a ia i a Hiroki: a kua unga atu a te Kawanatanga e tu nei a Te Parete kia kite ia Te Whiti mo te tikanga o nga Rahui. E kore e tika ki to maua whakaaro kia waiho hei whakanui i te maua o te Kawanatanga, hei whakamana ranei i te Ture, te noho o Hiroki i Parihaka, hei whakakore inaianei me te mea kahore i reira. Kua tae nga page 31Minita tuku iho, ki nga huihui nui a kua whakaae ki te aroha mai a Tawhiao, a Rewi Maniapoto, a Manuhiri, a Te Ngakau me etahi atu o nga Rangatira whai tikanga o te whenua o te Kingi, ahakoa e tiakina ana e ratou nga kaikohuru, e tae ana ki te tekau ma rua, a me nga hara kino i nui atu i ta Hiroki. E mohio ana a Te Whiti, e mohio ana hoki te Kingi Maori kahore i whakakorea enei hara, a era e rapua he utu ina mau ratou i te Ture a ahakoa taka nga tau. A, i runga i era atu mahi a Te Whiti, timata mai i Hurae 1879, a tae ki te ra o te taiepatanga o te rori, kahore i ahei te ki no runga i te tikanga whawhai ena. Ko te whakariterite mo Parihaka te take o te raruraru, a ki te mea ka oti tena, me oti ano i runga i te mahi ki a Te Whiti. E rite tonu ana te raruraru ki te raruraru i Maehe kua hori nei. A, i to maua kianga ki a koe, e Te Kawana, i reira "Kei kona nga tangata, a me whiwhi ratou ki te whenua hei oranga; a tenei ano, kei kona ratou, a e kore e haere atu."

He tika tenei kupu, me whakarite hohoro te ra hei whakaae hei whakakore ranei i nga whakaae o te hoatu o te Karauna. Kahore te tangata e ki, me mahi tonu a Te Whiti i tona mahi whakararuraru haere i nga kainga i runga i te whakamataku, a me whakarite e te Kawanatanga ona whakaae katoa i te wa e pai ai a Te Whiti. Amuri ake nei ka kite koe, e Te Kawana, ina tae maua ki te korero o te ture, me hanga. Ko a maua whakarite o naianei e rite ana ki tera i Maehe, a koia tenei, ki te mea me whakarite nga kupu hoatu ki nga tangata maori, me puta ano he tikanga kia mutu tenei mahi tohenga roa, a ka ahei te noho pai nga pakeha ki runga ki o ratou whenua.

(5.) Tikanga Tatoha me te 5 mo te rau.

I ta maua korero mo te tikanga Takoha i ta maua korero Tuarua, i ki maua he mahi hanga noaiho' e whakakino ana i nga tangata Maori, a i Waimate he maumau noa. E mea ana maua kua puta te wa hei whakamutu i taua tikanga. I te korero i runga i te whaki o Meiha Paraone i ki a ia i runga i tona titiro, ko nga moni hei utu mana mo Waimate e 15,000 pauna moni; otira i tona waea o te 27 o Mei, i whakaatu mai a ia kua kiia atu ki a ia "E pai ana kia hoatu nga moni tae ki te whitu hereni me te hikipene mo te eka, era e rite tenei i te Mania o Waimate anake ki te 35,000 pauna moni, a e rahi ake ki te huia katoatia mai te Takutai ki Waitara." A, i ta maua patai atu ki aia, e puta mai ana ranei he pai ki te Kawanatanga i runga i nga moni kua utua mo te mana o nga Rangatira i ko atu o Waingongoro, ka ki mai, "kahore; a ko te take tena i tuhituhi atu ai ahau kia whakamutua tenei mea te Takoha."

E nui ana te rere ke o te tikanga hoatu takoha i te tikanga whakarite Rahui e ea ai te tangata. I tetahi ka nui te tika, a e puta ana hoki he whenua hei nohoanga ma te tangata. I tetahi, kahore rawa he tikanga mo te whakamatau hoatu moni kua maha nei te whakakore i runga i te kata. A ko te mea pohehe rawa pea o tenei mahi, kua mahia i te Takutai, ko tenei he nui te takoha kua utua a kua waiho hei hoko kai mo te hui i Parihaka.

Otira kua whakaputaia te kupu o te Karauna, a me mana i tetahi wahi. E rua nga ata ki marire a Te Hiana, hei apiti mo nga Rahui, ko nga rangatira "Me whiwhi ratou ki te moni Takoha hei taiepa i nga rahui, a hei utu mo nga mea e pai ai to ratou noho." A, i runga i te tangata nei i a Manaia, kahore hei i whiwhi ki tetahi, kua marama tonu te kupu mo te hoatu ki a ia. I ki mai a Meiha Para-one: "I ui mai a Manaia ki au i tetahi ra, era ranei ahau e hoatu moni mana. Ka ki atu ahau, "Ae," a ki te pai a ia, ka hoatu e ahau ki a ia i te kotahi rau pauna ki te pai a ia. I arahi atu ahau i a ia ki te Peeke i Te Hawera, a ka hoatu i te pukapuka hei tuhi i tona ingoa mo te rironga atu, hoatu tahi nga noti. I te aroaro tenei o te Kaitiaki o te Peeke. Kahore a ia i tango, ki ana, kua makona a ia i te kite kau. I etahi marama ki muri mai, ka ui mai a ia, 'kei te takoto tonu ranei te moni.' Ka ki atu ahau, "ae." Ka uia mai e ia, 'era ranei e whakanuia.' Ka ki atu ahau, 'Ae, me riro atu i a koe te 1,000 pauna ki te pai koe, me mau ne?" Whakakore ana, ki ana a ia kati, kua mohio a ia era e riro ki te pai a ia." Ka patai maua "E marama ana ranei koa kei te whakaaro a ia tenei nga moni nui mana." Ka ki mai ia "kahore." Era e kino ki te wkakakorea te utu ki tenei Rangatira: Otira, kahore maua i te ki, me whakakore rawa ki te katoa tenei hoatu moni. Engari ko te tikanga, a ko te rahinga i kiia e Ta Tanara Makarini i 1876, me mutu. I runga i te tikanga hoatu i te 5 mo te rau i runga i te utu moni mo ia whenua tutata ki te taone, me nga Poraka o ko atu, ma nga tangata Maori e noho ana i te takiwa i te 30 o Hurae 1867, a kua noho tonu i runga i te whakahoa mai, a i kiia nei i hoatu i runga i te Ota o te Runanga Minita te 26 o Nowema, 1867, to 13 o Aperira, 1870, me 11 o Mei, 1871, kua kore noa, Kotahi anake te Ota i ata whakaritea; Otira ko tona mahinga i Waimato kua rahi noa atu. Kua rahi rawa atu i te "5 i te rau utu moni" o nga whenua katoa e tutata ana ki te Taone, me nga whenua o ko atu kua hokona, a e ahei ranei te hoko, era e rite ina oti nga Rahui kua kiia nei e maua te ata whakarite. E kore rawa e tika kia puta tenei tikanga ki nga whenua e tau ki te whakanoho tangata amuri ake nei. Otira me whakakore marire nga Ota o nga Runanga Minita.

(6.) Nga mea puta ohorere, me era i puta pouri.

Kahore i maha enei: e kitea ana i nga kupu whaki, kotahi tonu te ara korero o nga tangata katoa i puta mai ki to maua aroaro, ko ta ratou i mohio he whenua ta ratou, a kei whea ranei. Era e roa rawa atu a maua korero nei ki te mea ka korerotia taketahitia ia korero. E toru anake nga mea e korerotia e maua.

Ko te mahi o Ngatirahiri he whakahoa tonu mai, a whawhai tahi i to tatou taha. Ko ta ratou whenua i takoto i te ara haere mai ki te whawhai o nga tangata ki te Hauraro, e ahu mai ana ki te Tonga, tapahi mai ana te tira whawhai i tatahi, ka ahu ki uta i runga i te haere ki Pukerangiora. I kiia atu a Te Parete kia tonoa e ia a Ngatirahiri kia nuku atu i to ratou kainga noho, a ka hanga i tetahi kainga hou ma ratou i te Takutai i waenga o Titirangi me Rau-o-te-Huia. Whakarerea atu ana ta ratou kainga, nga Kari Pititi me a ratou aha katoa, i runga i te hiahia o te Kawanatanga, a ka nuku atu ki te Takutai. E rima nga tau ki muri, ka tangohia te whenua i mahue nei i a ratou hei kainga mo nga Merihia i Tikorangi. Ka nui ta ratou riri, ki ana kia mate ra ano ratou te patu, katahi ka riro ta ratou whenua. I tono tonu ratou kia whakahokia: utua mai ana "kua rite te nui o te Pakeha ki te toka nui, kua hohonu ki te whenua, a e kore rawa o taea te whakanuku." I te korero a Ta Tanara Makarini i to ratou he i tetahi hui nui i Waitara, i whakaae a ia kahore i tika te mahi kia ratou, a mana te tikanga kia hoatu "he moni nui rawa." Otira kahore ratou i whakaae ki te page 32tango. Ka patai atu maua kia Te Parete "A, i te hoaturanga i nga Marihia noho whenua ki runga ki taua Poraka, a na o tatou hoa te whenua, a i penei, i tangohia e tatou te whenua o a tatou hoa, me te kore hoatu?" Ka utua e ia, "Ko ia tena, a i muri i to ratou whakarerenga i runga i te tono o te Kawanatanga." Kahore i tatu noa ta maua rapurapu mo te tika o tenei whakanoho i te Marihia, e tika ana ranei i runga i te Ture: otira i ki atu maua, era e hoatu he whakaritenga kia ratou.

I riro i te hoko a te Kawanatanga tetahi whenua ko Waipuku-Patea te ingoa. Ko nga eka e tata ana ki te 20,000. I purutia tetahi Rahui e ratou, a ko ona eka 700, a ko te wahi i whakaritea ko uta o te awa o Patea. Kahore he takoha i utua atu ki nga tangata Maori mo tenei 700 eka, i puritia atu hoki ena eka i nga eka i hokona. Meake ka hiahia te Rana Poati (Land Board), ki te whakatakoto i te taone o Stratford. I mohio ratou kei runga taua taone i te Rahui a i ta ratou aroaro tonu te mapi. I hiahia nga tangata Maori ki te reti atu i taua whenua. I ki atu a Meiha Paraone kei te hiahiatia taua wahi hei Taone, a me tuku atu a ia i tetahi 700 eka i tetahi wahi ke, kahore i whakaaetia. A kahore a Meiha Paraone i whakaae ki te reti. Tera tetahi tiaki (cheque) a te hunga e hiahia ana kia retia mai taua whenua, e whanga ana kia tuaruatia te tuhi o te ingoa ki runga kia mana ai. Ki ana a Meiha Paraone kahore a ia e tuhi ki te kore ratou e whakaae. E ki ana a Pepe Heke "No kona ka mohio matou kua riro te whenua, a ka ki atu 'e pai ana, me whakarongo matou ki to tono.'" Ko etahi o nga tangata Maori i whakaae. Engari i whakaae i runga i to pakeke mai. E ki ana a Meiha Paraone, "I whakaaturina atu e ahau ki nga tangata Maori, kahore te Kawanatanga e whakaae ki te Rahui, a e hiahia ana kia nukuhia ketia he wahi ke; he whenua riro i te rau o te patu, a e tika ana kia penatia."

E mea ana maua, kahore tenei i tika i runga i te Ture. I Oketopa 1875, i Panuitia te Waipuku-Patea Poraka "me te kape i nga eka 700, hei Rahui mo nga tangata Maori i kiia kua riro i runga i nga tikanga o te Ture mo nga Mahi Nunui o te Koroni." I utua ki tetahi wahi o te 750,000 pauna moni o te Pooti o te Paremete. Ko te panuitanga anake te take i pa ai te Rana Poati ki te whenua, a i taua mea ma te panuitanga i runga i tetahi Ture e tuku te tikanga ki a ratou mahi ai. Kahore he mana hei tango i te Rahui kua whakaaetia nei e te pukapuka hoko, e te Karauna. Tera e puta te rapurapu i runga i te Ture mo tetahi wahi o te whenua e tu nei te Taone o Stratford.

Ko ta maua korero whakamutunga i enei tu korero, ko te korero mo te Rangatira nei mo Taurua. I ki a ia kua whakamamaetia a ia, a i ki kia whakaarohia mai a ia i runga i te kupu a Te Retimana i te tau 1867, ko nga kupu enei "ka ata ki marire atu ahau ki a koe mo te whenua i waenganui o nga awa o Patea o Whenuakura, engari ko te wahi whenua mo te taone o Patea kahore, ko tera atu mau." Ka patai maua kia Taurua "I puta to tono ki a Te Hiana i te wa i tu ai a ia hei Minita Maori?" Ka ki mai "Ae, i ki atu ahau ki a Te Hiana, kia Meiha Paraone. Ka puta he Komihana ka puta taku tono, a mau tonu taku tono, a ka tono ano a mutu noa nga Komihana." I ki atu maua "Me mohio koe ko nga kupu a Te Retimana, a ko nga whakariteritenga o mua o te whawhai tuarua i whakakorea e taua whawhai." Otira, i ki atu maua me whai whakaaro ano ki a ia, notemea kua whakamamaetia a ia, a kua noho pai ki muri iho; otira ko te tino take ko te iti o te whenua kua rahuitia mana, a nui atu ma nga Rangatira kua uru tahi nei me ia ki te whawhai mai, otira kahore rawa ratou i whakamamaotia

Kua kitea e maua i puta ano te kupu hoatu a Te Hiana ma Taurua, otira ko tana i whakaaro ai ko te hoatu karauna karaati. I te tukunga e te mapi o te whenua i waenganui o Patea me Whenuakura awa, i ki te apiha mahi whenua ko te tikanga o taua mapi "Kia ahei ai a Te Hiana te tirotiro mo tetahi karaati whenua ki te Rangatira o Pakakohi, a Taurua, hei whakarite i tona mahi i mahia mai e ia i muri o to ratou hoki tahi mai ko tona Hapu i Otakou.

Tera ano etahi mea hei whakaaro iho ma maua i runga i nga takoha i hoatu kia Taurua, i mua o ta maua tino whakapu ta kupu atu ki a koe, e Te Kawana.