Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Report on causes of discontent among Māori in Taranaki.

Korero o te Tuatahi

Korero o te Tuatahi.

Ki a His Excellency Sir Hercules George Robert Robinson, G.C.M.G., &c., Kawana o Nui Tireni.

Kia pai mai e Te Kawana,—

He tono atu tenei na maua e Te Kawana kia whakaae mai koe kia tukua atu tenei korero ki a koe he ara taki i to maua korero nui, no te mea e rua nga tino kupu e ki ana maua me whakatau inaianei tonu kei maumau noa nga mahi mo nga marama e haere ake nei.

1. Te Kupu mo te Whenua Mania.

Ara te kupu me aha ranei te whenua e takoto nei i waenganui i nga awa o Waingongoro me Oeo; ko taua whenua, ko tona tino putake i mua o tona rironga i te patu na Ngatiruanui a ko ona eka hui katoa 120,000 eka a ko nga eka o ena i te Mania 30,000.

Maumau ki noa te tangata kua maha nga tau o te whakaaro o nga tangata tutu o te Takutai ki te Hauauru kia tu ratou ki te whakakore i to tatou noho ki taua whenua, a maumau ki ranei tera atu te take o to ratou whakakore i to tatou noho i te whenua, haunga to ratou whakakino i to ruritanga o te whenua i te tau kua pahure ake nei. Engari kahore i penei te whakaaro o nga tangata Maori noho tuturu; era e tika te ki ko nga tangata Maori i tino whai take era ratou e whakaae ki to tatou noho ki taua whenua ki te mea kua ata whakaritea he rahui mo ratou; na ehara atu tenei i te tika ko te tino take o te mutu kino o taua ruritanga ko te kore whakarite rahui mo ratou. Kua puta nga kupu ki a ratou era o ratou kainga mahi ika, tanumanga, me nga ngakinga kai e whakaarohia a ka hoatu nga "Rahui nui" ma ratou, otira kahore rawa i whakaaturia atu kia ratou nga wahi ma ratou. Huri ke ana, akona ana te Apiha o taua kotinga kia kaua rawa e whakaaturia atu he kupu mo nga Rahui ki te kore e whakaaetia e te Kawanatanga. A i te wa i puta te kupu whakaoho ki nga Minita i muri mai, a i nga marama e rua o mua o te pananga o nga kairuri o te he e puta mai i runga i tenei mahi puku, kahore i tahuri ki te mahi. A no muri rawa (i muri o te pananga o nga kairuri) i hohoro te ki kia whakaritea he Rahui a kia makatia ki nga mapi, mahia ketia ana ki Poneke a kahore i whakaaturia ki nga Tangata Maori; a ko aua mea i meatia nei kahore i rite ki o ratou whakaaro a kahore ratou i ea.

E kore te whakaaro o nga Tangata Maori e ata rata mai i runga i tenei tikanga mahi puku kumenga roa a i runga ano i te mea e tino whakaarohia ana e ratou i nga mea katoa. Ko to ratou whakaaro tenei, era ranei o ratou kainga noho e tau ki a ratou kahore ranei. E kore rawa te tangata mohio ki te hoko whenua Maori e whakaaro era e riro tetahi whenua ahanoa nei ki te mea kahore a i a i ata whakarite Rahui mo te hunga hoko: a kahore i puta te whakaaro era e rere ke te tikanga mo tenei whenua i riro i te rau o te patu i Taranaki. Kahore he maha nga take kia ata whakaarohia mo te mahinga i tenei. Me te mea kua whakarerea e te Karauna tona mana ki te whenua a ko atu o te awa o Waingongoro i runga i te riro i te rau o te patu a kua whakaaetia te hoki o nga tangata Maori ki taua whenua. E 70,000 eka o te whenua riro i te rau o te patu i te takutai kua whakahokia i te tau 1867 ki nga iwi. Ko te kupu a Ta Tanara Makarini o 1872, Ko te whenua o waenganui o Waingongoro me Hangatahua awa "ahakoa kua puta te kupu kua riro i te rau o te patu" e kore e tika kia nohoia kia ata rite ra ano te wahi ma nga tangata Maori, kahore tenei kupu i whakahokia. Rahi ake i te 160,000 eka o nga whenua o roto o te whenua kua riro i te rau o te patu kua riro i nga Maori te hoko i runga i nga Tiiti tika: a 180,000 nga eka kua utua ki te takoha a ki era atu utu. A i runga ake i enei mea katoa ko nga iwi katoa o te Takutai kua uru rahi ake iti iho ranei to ratou mahi ki te mahi porewarewa a kua whakaaro ratou ko tenei mea te riro i te rau o te patu he mea noa a ma te mahi atua a Te Whiti e whakahoki mai ta ratou whenua.

page 2

I runga i enei whakaoho maha o mua ko te mea tika ko nga tikanga katoa mo nga Rahui me ata whakarite a hei amuri te ruri mo reira; a i mohiotia e kore e ahei te whakanoho marie te kainoho mo te whenua i te mea kahore ano i ata korerotia ki nga Maori nga wahi ma ratou. I kitea te otinga o tenei mahi kuare, whakaaro kore ki te he e puta mai, i te ra o muri o te ra i panaia ai te kairuri a puta mai aua tetahi raru meake tae ki te koata miriona ona utu; a i tonoa nga panui ki nga tangata o etahi wahi o te koroni nei, a i Atereria hoki kia hoko ratou i nga whenua e kore nei e ahei te ki atu era ratou e waiho kia noho marie i runga.

E kaha ana maua ki te whakaatu i tenei ki a koe e Te Kawana no te mea ko taua tu mea kei mua tonu ia maua inaianei, ahakoa kahore i marama etahi atu mea, e marama ana tenei, e kore rawa e nohoia taua whenua i runga i te rongomau ki te kore e makatia mariretia nga Rahui tika ki runga ki taua whenua. A e ata ki marire atu ana maua ki a koe e Te Kawana ki to maua whakaaro ko te mea tika me mahi tonu tenei inaianei tonu. Tenei ano, me mahi tenei i runga tonu o te mana o te Karauna. Kua ngoikore o tatou hoa maori o nga Iwi i to tatou mahi kuare, whakaaro kore ki te he e puta mai, me te mataku a inaianei e mataku ana ratou ki te korero mai i to ratou e hiahia, a ki te whakaatu ranei i te whenua e tika ana kia Rahuitia mo ratou. E ki ana ratou kei a Te Kawana te whakaaro. Otira ki te kaha te mana o Te Whiti, a ko tona mahi he whakakore i te whawhai, ki te whakangawari i te wa o te hanga rori o te ruri Rahui i taua wa ano era e whakaaetia e Te Kawana to kapu whakatau mo nga Rahui e nga Maori noho tuturu a ma ta ratou whakaae pea e patu te whakakore o etahi atu ki muri mai.

Ko te mahi tuatahi ko te whakarite i te nui o nga Rahui. Ko te nuinga e Kitea nei i roto i nga whaiki o te Paremete o te Kawanatanga o Ta Hori Kerei i tae pea ki te 25,000 eka: a tera amuri ake nei era maua e whakaputa atu ki a koe e Te Kawana i o maua whakaaro koia tonu pea te tika kia penei ano te nui. Otira ko te tino mea ko te wahi e whakaritea ai nga Rahui, ko tenei i rahi ake i te nui. E whakaaro ana maua era e mana te kupu mo nga mahinga ika, tanumanga me nga mahinga kai i te mania. He mea noa enei, ko te tino mea ko te Rahui mo nga kainga me nga mahinga kai i te Ngaherehere. Na tenei te kupu i marama mo enei: ehara i te mea he mea tipokapoka te noho o nga tangata maori i te Ngaherehere, piri tonu nga waerenga haere atu ki roto ki te ngaherehere ko etahi e mahia ana a ko etahi kua mahue. Ko te ara hei whakaoti i tenei ko te haere awhio i waho o ratou katoa a me tango he whenua hei whakarite i tenei katoa.

Koia maua ka ki me penei:—
1. Me whakarite Rahui whanui timata i awa o Oeo haere tonu a tutaki ki te awa o Waingongoro.
2. Me tapahi nga raina o tenei Rahui-rere-tonu inaianei tonu a kia poto katoa nga kainga nga mahinga ki roto a ko taua Rahui nui katoa kia 25,000 eka.
3. Me tapahi kia toru kia wha ranei whanui rere tonu puta ki tetahi taha ki tetahi taha o te Ngaherehere o taua Rahui hei ara atu ki te whenua o tua a kia ata wehe te wahi mo ia hapu a kaua e pa ki nga kainga ki nga ngakinga.
4. Me whakarite i roto i taua Rahui nga turanga mira kani rakau me nga wahi mo nga rakau hanga whare, taiepa wahie ranei mo te wa e tae atu ai te kainoho mo taua whenua a kia whakaritea hoki he whenua mo nga kura Maori.
5. Me panui taua 25,000 eka ina makatia hei Rahui e kore e ahei te hoko i te roa o te wa e noho ai nga Maori i runga i te Rongomau.
6. Kia ata rapua, i runga hoki i te kupu kua kiia, te mana o nga hapu o te Iwi a mo te wa e whakaae ai ratou ka wehewehe ai i o ratou Rahui a ka hoatu i nga Karauna Karaati.
7. Kia kaua rawa e rihitia e ahatia ranei tetahi wahi o taua Rahui, engari me noho ano nga tangata Maori tuturu, a kia kitea ra ano ma wai ranei, a kia hangaia ra ano etahi ture mo te rihi mo te aha ranei a e kore e puta mai te raru i roto.

I te whakatakotoranga o te rohe o mua o taua Rahui-rere-tonu i te Mania me tuku ki te raina o te ara atu i Ketemarae rere atu ki te Taone nei kia Manaia a rere atu ki Oeo. Me ata whakaaro marire tenei rohe kei puta mai he raru pera me tera i puta i te tau kua pahure ake nei; he mahi e puta mai he raru o roto, he mahi kuare kia waiho ko te whakawhiti ngawari pea mo te kai ruri i te awa te hanga ranei i te ara te mea rahi ake a kia whakaitia te rohe a te Iwi a puta ake pea i tenei te pakanga mo te koroni. Ko te raina o tenei rohe me tapahi inaianei tonu i tetahi pito i tetahi pito, i Oeo i Ketemarae.

He ki atu tenei ki a koe e Te Kawana kia ata mohio koe kahore maua e ki kia hoatu katoa taua Rahui ki nga Maori. Tera ano nga wahi o te Ngaherehere i mua o te Mania kahore he kainga he waerenga ranei a tera pea e tika amuri ake nei kia hokona taua whenua, a ko ta maua e tino tirotiro nei mo a mua, koia tenei, ko te whenua o te raina rohe o tua te Ngaherehere nei inaianei hei a mua ake nei ka nohoia hei pamu iti rere haere i runga i te raina o te Reriwe kua whakaaetia e te Paremete hei hono i te awa-awa o Opunake ki te Raina nui o te Rerewe. Otira ko te tino mea tika o nga mea katoa ko tenei, ma te Kawanatanga e ata tiaki ia eka ia eka o taua Rahui a mana anake e tiaki a taea noatia te awhiotanga o nga kainga Maori i roto i tenei tapahanga whanui a kia kore ai nga tangata e noho ana ki taua whenua e ahei te huna i a ratou ki roto i nga wahi ngaro o te Ngaherehere, a ka riro i a tatou te wahi pai o te Takutai mo te whawhai. Tera ano tetahi mea e tau ana ki tenei mahi mo te Mania, a e mea ana maua me ata whakarite inaianei tonu, a koia tenei, ko nga karaati ma nga rangatira nei ma Hone Pihama raua ko Manaia.

I runga i te korero mo te karaati ma Manaia kahore pea i kiia ki a ia te rahi a ki whea ranei; otira i whakaarohia e te Komihana Hiwari ko te rahinga mona kia 1,500 pea eka a era e marama e whakarite te wahi mana inahoki mana ki taua takiwa.

I runga i te korero mo ta Hone Pihama karaati, ko te kupu tuatahi ki a ia na te Kawanatanga a Ta E. Tapata i te tau 1868 a he mea nui; koia tenei te kupu, kia oti marire te whawhai me hoki katoa ona whenua ki a ia o nga mea e ahei. I muri i tenei ka ki a Tanara Makarini me hoatu he karaati mona ake mo nga eka 1,100, i waenganui o nga awa o Oeo o Ouri a me tetahi rahui penei tonu te rahi mo tona Iwi. I muri mai i tenei i puta pea te whakaaro a Te Hiana ki hoatu 1,500 eka a kia penei ano hoki ma tona Iwi. Ko te whakamutunga i tono a Pihama kia whakaaetia tona hoatu i tona whenua i waenganui o nga awa mo te whenua i te taha ki te Tonga o Oeo kua pau nui hoki ona moni ki te page 3hanga whare me era atu mahi whakapai ki reira; a whakaaetia ana e Te Hiana. Ko nga kupu whakaae ana i puta a kahore rawa tetahi i ea. E mea ana maua me hoatu ki a ia te wahi whenua i waenganui o Oeo me Wahamoko i te taha ki te takutai o te ara nui, ko nga eka o taua wahi 1,100 me te whenua anohoki kua taiepatia kua ngakia ki te kai i te taha ki uta o te ara, a ko nga eka e 300 e 400 ranei, ko enai me apiti atu; a ko te Rahui mo tona Hapu me penei ano te nui i waenganui o Oeo o Ouri me ruri inaianei a me whakamau te karaati.

II Te Kupu mo Parihaka.

Ara te whakaaro me aha te whenua o waenganui o nga awa o Oeo me Hangatahua awa; ko taua whenua i mua i te rironga i te rau o te patu na Taranaki a ko ona eka hui katoa 125,000 a he mania nga eka 34,000 o taua whenua.

Kua whakaarohia e te nuinga tera tetahi whenua papai, whenua nui i roto i enei rohe a amuri ake nei era te Kawanatanga e whiwhi nui ki te moni ina hokona, katahi ano te whakaaro he. Ko te whenua o te Takutai o Taranaki e takoto haere ana mo nga maero e 30 ki ko atu i te Mania o Waimate tae atu ki Hangatahua awa a era e ahei te wehewehe ki nga wahi e wha:—
1.Te Hangatahua awa Poraka timata i to tatou Taone o Okato ki Waiweranui.
2.Te Parihaka Poraka, timata i Waiweranui rere ki Moutoti.
3.Te Opunake Poraka timata i Moutoti rere ki Taungatara.
4.Te Oeo Poraka timata Taungatara rere atu ki te Mania.

Whai haere i roto i enei awa a tae ki nga putake i Tongariro era e penei te wehewehenga, ara: Hangatahua awa 18,000 eka; Parihaka, 58,000 eka; Opunake, 44,000 eka; me Oeo, 26,000 eka.

Otira i whakahokia te Hangatahua awa me Opunake Poraka i whakahokia ki nga tangata Maori na ratou taua whenua i era tau kua pahure ake nei otira i purutia e te karauna nga eka 1,400 awhio haere i Opunake Taone. A inaianei i te takutai ki te Hauraro o te Mania e rua anake o aua wehewehenga e wha e ahei te wehewehe. A i runga i te korero mo tenei me kape ki waho tetahi wahi nui o te Maunga, he kino rawa hoki no te whenua a me mahara ano tatou ko te nuinga o taua whenua i te Takutai he Ngaherehere a e toru maero (a e rua maero) te mamaotanga atu i te moana. Ki te mea ka hangaia tetahi raina awhio ki te taha o te maunga a e iwa nga maero atu o te raina ki te maunga me te waiho i nga maero e whitu i te moana era e pau ki roto ki taua raina awhio nga whenua e ahei te mahi mo nga tau e rua tekau e haere ake nei. I roto i enei raina ko te whenua pai e tau ana kia tatou i te Takutai o Taranaki i ko atu i te Mania, i rahi tata ake i te 60,000 eka a o roto o enei eka kahore i tae ki te 20,000 eka marama.

Otira tenei nga mea e rua hei whakaiti i tenei whenua iti.

I te tuatahi, ko te whakataunga o te Kooti i te tau 1866 kahore ano i ea a e kiia ana 10,000 eka. Kahore e ahei te ata ki ki te rahinga tera hoki e tahi kupu taimaha o roto o ana whakataunga a e kore e marama ia maua inaianei. Otira me whakarite aua mea kahore nei i marama i mua o te wa hei whakarite mo te wahi me te wahi hei whakaea i taua whakataunga.

Tuarua, a rahi ake te taimaha o tenei i to te tuatahi, ko tenei ko te whakarite wahi mo nga tangata o Parihaka. Ko tenei kupu, a kaua e whakaarohia te ara i tangohia ai te whenua o enei tangata o te tu o Te Whiti a kahore nei i mau pu kia Te Kuini a i tangohia nei te whenua e te rau o te patu, he kupu taimaha ano tenei a ko te mea tika me mahi tonu inaianei. Ko te maha o nga tangata haere ki te wehewehenga i waenga ia ratou ia Ngatiruanui i te awa e tata ana ki Oeo i kiia i te tauanga i 1878, 841 hui katoa, a 342 o ratou e noho ana i Parihaka. E kiia ana kua nui haere nga tangata o Parihaka i muri mai i taua tau; ahakoa e tika ana tenei kahore ranei kahore rawa e ahei te whakaaro me ki atu kia Te Whiti me ona tangata me haere atu ratou i Parihaka. A i runga i tenei ko Parihaka Poraka anake e atea i muri iho i te hoaturanga o tetahi Rahui nui ma ratou a ko te tikanga mo tenei ko te tikanga kua whakaritea e Te Ture mo nga whenua Maori e ki nei e 50 eka ma te tangata a me waiho te hawhe o te whenua e ahei te mahia o reira ma ratou. Kahore i oti i konei, ina oti te whenua te whakarite mo nga tangata o Parihaka, ko te wahi e toe kia tatou ko tetahi wahi kuiti rere haere i te Takutai mo nga maero kotahi tekau, tekau ma rua ranei, a i waenganui o nga Poraka nui e rua i whakahokia nei ki te Iwi i era tau. A tera pea e kore e tika kia whakanohoia he kai noho ki taua whenua kuiti mo nga tau maha e haere ake nei. Kua tauiratia hoki tenei tu mahi i te wahi ki te taha ki te hauraro o Urenui a kua mohiotia kaua e hohorotia te penei ano.

Huihuia katoatia a maua kupu era e kitea ko te hawhe o te wahi e tau ana ki te Kawanatanga ki te Tonga o te Mania era ena e puritia hei whakarite mo te hunga o Parihaka; a i runga i te whenua katoa timata i Oeo haere ki Hangatahua awa ko te wahi whenua e toe ana hei mahinga ma maua kahore i tino tae ki te 30,000, eka a o roto o aua eka kahore i rahi ake i te 15,000 eka te wahi marama; a ki te whakaarohia kaua e nohoia te wahi kuiti i te Takutai o Parihaka Poraka e toe ana kia tatou, ko te wahi e tau ana hei nohoanga tangata i te Mania kua iti rawa iho.

Ki te mea kahore i hari te ngakau ki enei tu korero, ko te mea tika kaua tatou e whakakopea i a tatou; a kei te marama nga kupu hei hoaturanga ma maua ki a koe e Te Kawana. E kore e tau te pai ki te whakaroaina te ra mo te whakarite i nga Rahui mo nga tangata o Parihaka. Kei kona nga tangata a me whenua ano mo ratou hei oranga, a tenai ano, kei kona ratou, a e kore ratou e haere atu he wahi ke. Kia hohoro te tau te ngakau o nga tangata katoa ki tenei ka pai; a ka pai kia hohoro te tatu o te ngakau o nga tangata katoa ki tenei, e kore e ea i te whenua i Parihaka nga moni nui e pau nei.

A i runga i tenei ka tukua atu to maua whakaaro tohutohu ki a koe e Te Kawana.
1. Ko te whenua i Parihaka e takoto nei ki uta o te ara e hangaia nei i te Takutai a rere atu ki uta a taea noatia nga eka 20,000 tae atu ki ti 25,000 eka me whakatau ki nga tangata mo te wa e noho ai ratou i runga i te rongomau.
2. Ko te whenua ki te Takutai o taua ara i te Parihaka Poraka (i runga i te tikanga o te raina ka whiriwhiria mo te ara) a me te toenga o te Oeo Poraka i te Rahui mo nga tangata a Pihama, me pupuri e te Kawanatanga taea noatia te whakarite e te Karauna nga whakataunga a Te Kooti. Ki to maua whakaaro e kore tenei e taea ki te kore e tae tanei men kia whakaritea e te Paremeta; a ki te page 4penei, kahore e pai kia puta tetahi whakaaro mo taua whenua e toe aua kia tatou kia puta ra ano te whakaaro o te Paramete mo taua mea.

Hei mutunga e mea ana maua ko te mea tika kia whakaaturia ki a koe e Te Kawana te take i tukua atu ai ta maua kupu tohutohu mo Parihaka mo te Mania i te tukunga kotahi.

Ko te take tenei, he uru tahi no aua mea a e kore e ahei te wehewehe. Kahore te mana o Te Whiti i tau ki tona hapu anake. Ahakoa he maha nga mea kua tau hei whakakore i te Whakapono o nga tangata e whai ana i a ia, a ahakoa kei te tupu haere te whakaaro o ratou ki te puta he pakanga ko ratou te mea e mate, mau tonu to ratou whakarongo ki a ia notemea ko te kupu tuatahi o tona tikanga he whakakore o te pono o te riro i te rau o te patu a he ki atu mana e whakahoki katoa o ratou whenua. E mana ana tona tu i runga i tona kupu ko tona mahi he mahi Atua ara, he mahi i runga, i te mana o te Atua a i runga i tona matakite, a ko enei mea e ata whakaponoia ana e nga tangata e whai ana i a ia. Ahakoa e kuare ana enei mea, maumau whakakore i to ratou kaha e mau tonu nei. E kore e ahei te whakanoho tangata ki te whenua a Ngatiruanui i ko atu o Waingongoro i runga i te rongo-mau i te mea kahore a Taranaki ma i te mohio ka peheatia ranei ta ratou; ki te whakamatauria etahi mahi iti hei tami i tenei raru era e nui haere te kata o nga Iwi e rua ki enei mahi iti, a era e kaha haere to ratou tu ke. E kore e ahei te whakakore, ahakoa hiahiatia e tatou te ata whakaputa i te whakaaro mo Parihaka mo te Mania i te wa kotahi; a ki te kore e whakaritea ngatahitia raua ahakoa waiho e te Kawanatanga tetahi ope nui ki konei mo nga tau e haere ake nei e kore a ia e ahei te hoatu i nga kainoho ki runga ki te whenua i runga i te noho marie. A i muri mai i nga mea kua puta i muri o te whawhai a i te ngaunga o te ngakau o nga Iwi e rua era e kuare te ki ki te mahi peneitia pea e kore e puta mai he he o roto; otira e mohio ana maua ki te puta ke tetahi whakaaro i te whakaaro e tukua atu nei e maua ki a koe e Te Kawana e kore e ahei te ata mahi tena. Ahakoa kua ki a Te Whiti kia kaua ona tangata e puta mai ki tenei komihana e mohio ana maua kei te whakaaturia katoatia a maua e mahi nei a kei te ata titiro a ia ratou ki era atu Rangatira o te takutahi ki te ata oti o tenei mea.

Era e rite te hari o tona ngakau ki te hari o te ngakau o nga kainoho o te whenua i reira ki te otinga o tenei mea tohenga roa. E whakapono ana maua ki te mea ka tuturu tana mohio era a ia e waiho kia ata noho i Parihaka era e waiho ia tatou kia atanoho i te Mania. A ki te tahuri tatou ki te noho i te Mania a kahore i ata whakaatu era a ia e ora pai i Parihaka, e kitea pea e kore e taea a Parihaka te Mania ranei engari ma tetahi pakanga tohengaroa a era e mohiotia he pakanga ma te toa.

A ahakoa i runga i enei kupu kua whakaaro maua me tuku tahi atu enei take e rua ki a koe e Te Kawana ko te mea hei timatanga a hei mahinga inaianei ko te maka i nga Rahui i te Mania E ki ana maua ko te ruri i enei Rahui ko te tapahi i nga raina me timata inaianei ki te mea e kiia ana kia kana e pau noa te raumati, a kahore e kitea e maua, ki te mea ka whakamanaia to maua whakaaro hei whakakore i te timata tonu i tenei mahi inaianei.

E tukua atu ana enei mea kotoa i runga i te whakamoemiti ki a koe e Te Kawana.

William Fox(Te Pokiha).
Francis Dillon Bell (Te Pere).

Taranaki, 15 o Maehe, 1880.