Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Mahi A Te Tuatoru O Nga Hui Nui O Te Hahi Maori o Te Pihopatanga o Akarana. I Noho Ki Parawai, Hauraki, I A Maehe 28, 29, 30, 1887.

Nga Mema O Te Tuatoru O Nga Hui Nui O Te Hahi — Maori O Te Pihopatanga O Akarana, Ko Te — Pihopa O Akarana Te Upoko

page break

Nga Mema O Te Tuatoru O Nga Hui Nui O Te Hahi
Maori O Te Pihopatanga O Akarana, Ko Te
Pihopa O Akarana Te Upoko
.

Atirikonatanga o te Waimate.

Nga Minita.
Ven. E. B. Karaka, Atirikona.
Rev. J Matiu Kaitaia.
Rev. R. W. Tangata Oruru.
Rev. R. Paerata Paihia
Rev. H. P. Taua Waimate.
Rev. M. Kapa Kaikohe.
Rev. R. Kamiti Ahipara.
Rev. M. te Haara Kaitaia.
Rev. W. te Paa Waimamaku.
Rev. H. K. Taitimu Parengarenga.
Rev. H. T. Papahia Hokianga.

Nga Mangai Reimana.

Wiki te Whai Parengarenga.
Wiremu te Waha Kaitaia.
Ritete te Kuru Oruru.
Herewini te Toko Hokianga.
Wiremn Moetara Waimamaku.
Ihaka H. te Tai Paihia
Eriha P. Waata Ahipara.
Hirini Katene Waimate.
Tamati Poa Mangakaahia.
Apererc Hau Kaikohe.
Hemi K. Tupe Whangaroa.
Hunia Tamauru Kawa Kawa.
Meinata to Karamu Parirauewha.
Hare Huru Whangape.
Peneamine Tikinui Kaihu.
Koroniria Kaipuke Kapehu.
Hori Poke Whangarei.
Wiremu Peka Waikare.

Nga Minita.

Rev. W. Turipona Hauraki.
Rev. W. H. Matete Maramatawhana
page 4

Nga Mangai Reimana.

Weneti Ruarangi Aotearoa.
Renata Aperahama * Maramatawhana
Waata Tiipa Waiheke.
Paora Tuhaere Mahurangi.
Rawiri Puhata Whakatiwai.
Paora Tuhaere Orakei.
Tame Paraone Manaia.
Wirope Taipari Parawai.
Parata te Mapu Kirikiri.
Himikerea Puru Whitianga.
Akuhata Mokena Te Puriri.

Atirikonatanga o Waikato
Nga Minita
.

Rev. Heta Tarawhiti Te Pourewa.
Rev. Hohua Moauaroa Te Karaka.

Nga Mangai Reimana.

Paratene Kapa * Te Pourewa.
Mita Karaka * Te Karaka.
Wirihana te Aoterangi * Weraroa.
Harepe Ihimaera * Kowhanga.
page 5

I Mine nga mema o te Hui Nui o te Hahi Maori o te Pihopatanga o Akarana ki te wharekarakia o Hori i Hauraki i te Ratapu, Maehe 27, 1887, a uru tahi ana nga Pakeha me nga Maori ki te karakia. Whakarikonatia ana a Hone Tana Papahia i reira. E £5 0s. 0d. o te kohikohi i homai mo te perehitanga o nga mahi o te Hinota.

No te Mane, Maehe 28 ka mine to Hui ki te wharekarakia o Te Tokotoru Tapu i Parawai. Ka mutu i a Rev. R. W. Tangata te karangaranga i nga ingoa o nga mema ka kii a te Pihopa he Hui e rite ana ki ta te ture i whakatakoto ai. He mea timata te mahi ki te inoi, a muri iho ka whaikorero te tumuaki—koia na tana whaikorero.

Nui atu taku ahuareka i te huinga mai o tatou ki Parawai nei. Te tino take o to tatou minenga he whakatakoto tikanga e ata pai ai nga mahi o te Hahi ki waenganui o te iwi; otira ehara i te mea koia anake ano. Ko ta tatou e hiahia ai ko te ata korerorero tetahi ki tetahi hei whakakaha i a tatou, i a tangata, i a tangata, ki tana mahi ake i roto i te Hahi me te whai whakaaro ki te kororia o te Atua ki te pai mo Tona iwi. I a tatou e manawareka ana i te taenga mai o nga mangai tokomaha o etahi o nga takiwa o te Pihopatanga, kei te pouri ano mo te kore tangata o etahi atu o nga takiwa. He mea whakapouri te korenga o tetahi reimana kia kotahi o nga takiwa katoa o Waikato.

Tokorua o o tatou minita i araia e te mate te tae mai ai, ara ko Revs. Meinata te Haara raua ko Hemi K. Taitimu. Kotahi o nga minita i whai nohoanga ki tenei Hui i era tau maha kua pahure nei, kua riro ki te Pihopatanga o Waiapu, ko Rev. Areka Whareumu o Whangarei. He mea whakaae marire kia haere ia; e takoto ana hoki te tikanga mo te nekeneke i te minita o tetahi Pihopatanga ki tetahi atu Pihopatanga. He tinana kotahi te Hahi; a ki te whakakahangia tetahi wahi ka tau te pai ki te tinana katoa. E whai painga ano nga Pihopatanga ki te whakawhitia etahi o nga minita, me ta ratou kawa i nga tikanga i kitea e ratou hei mahi ki nga wahi hou i roto i te maara waina o te Ariki. Tera e uru katoā nga mema ki taku e kii nei, ka nui ta taton hari me i tae mai a Rev. Hohepa Matiu o Kaitaia; he tino matua ia i roto i a te Karaiti no nga minita tokomaha e mahi ana i nga wahi whakararo o te Pihopatanga.

Kua whakahua au i toku pouri mo te kore reimana o Waikato i tae mai; a kei au ano te pouri mo te kore tangata ahakoa minita, ahakoa reimana, o te takiwa timata atu i Puniu puta atu ki Taranaki. Nga rohe o te Pihopatanga, ka timata i te Reinga a tae noa ki Taranaki; na kaua tatou e noho noa iho kia whiwhi ra ano nga takiwa katoa o te Pihopatanga ki te minita. Ko ta tatou e matenui ai kia whai minita a Mokau a page 6Waitara, me etahi atu wahi o te Atirikonatanga o Taranaki. Kaua e waiho te ngakaukore o aua iwi ki nga mea a te Atua hei whakangakaukore i a tatou. Ko te hunga i tino rite kia mahi a te Karaiti i roto ia ratou anga ana ki te tohe kia a ia kia haero atu i o ratou wahi. E ngoikore ana te Hahi ki te kore e tonoa e ia nga kaikauwhau ki te hunga e noho mahakakore ana ki te Atua. E kore e tika kia kiia na te Karaiti te Hahi e mangere ana ki te kawe i te Rongopai. Heoi kihai nga maori o te taha ki raro i maharakore ki tena mea, inahoki i tonoa e ratou nga minita tokorua ki te tirotiro i a ratou hoa i Waikato i nga tau kua pahure nei. Hei tauira ma tatou nga hoa e mahi mai na ki te kawe i te Rongopai ki nga motu o Meranihia. Kua tae a Pihopa Herewini raua ko tona hoa wahine ki Haata Kuru, (Santa Cruz) he motu i wehingia e te Pakeha i te nanakia o ona tangata.

E ora ana te ngakau ina maharatia te ahua o nga mahi o te tau 1886. I te tuatahi, ko te whakapirititanga o Rev. Hemi K. Taitimu me te whakarikonatanga o W. Hoete Matete ki Akarana ki te aroaro o nga Pihopa o nga Minita o te Porowini o Niu Tireni. Ekore te hunga i tae ki taua karakia e wareware ki te manawareka o taua ra. Uru tahi ana te tokomaha noa iho o nga minita maori me nga minita pakeha, a kotahi tonu te ngakau ki te inoi, ki te whakapai. Inanahi hoki i uru koutou ki te karakia i motuhia ai to tatou teina a Hone T. Papahia hei rikona. E toru tau i akona ai ia e taua hoa pono a te maori e Atirikona Wiremu. Tetahi atu mea i koa ai ahau ko te taenga o Ranapia Mokena ki te Kareti i Turanga. Ko ia te tangata tuatahi o Ngatimaru kua tae ki taua kura whakaako minita, na ko taku e tumanako ai ko etahi atu kia aru i a ia. Ma nga matua e whakatupu ake a ratou tamariki i runga i te whakaakoranga, i te whakatupatoranga a te Ariki kia whai ngakau ai ratou ki taua mahi. Ki taku mahara ko nga wharekarakia etahi mea hei whakaanga i te tangata kia rite ai tona ahua ki to te Karaiti, na kona i hari ai ahau mo te otinga o nga wharekarakia hou i te tau kua pahemo nei, kotahi kei Parawai nei, kotahi kei te Pupuke; a meake oti to Kaitaia me to te Awanui. Na nga maori nga moni i hokona ai nga papa, nga aha noa o te whare ataahua e noho nei tatou, a na ratou ano i hanga. Ko te mea e hiahiatia ana kia whakaakona nga taitamariki hei minita mo enei whare. Na, kia uaua nga matua ki te tuku i nga tamraiki ki te kura kia tutuki ai taua hiahia. Kei nga matua te he ki te kuware nga tamariki ki te tuhituhi ki te korero pukapuka, ki etahi atu mea e akona nei i nga kura o te Kawanatanga. Ka nui te pai o te ahua o nga tamariki o te kura i Tepene i Akarana, e neke ana ki te matauranga. He tehe ano tenei naku ki tenei Hui, he pera ano me taku tohe i era atu Hui, kia tukua nga tamariki kia akona ki te tuhituhi ki te korero reo Ingarihi. Ki te kore hoki ratou e mohio, me pehea e tutahi ai ratou ko nga tama me nga tamahine a o ratou hoa Pakeha? Me pehea hoki ratou e tu rite ai mo te page 7mahi Kawanatanga me era atu mahi e taea e ratou me i kurangia?

Hei konei au whakahua ai i taku manawareka i a tatou karakia inanahi i te wharekarakia o Hori. Kotahi tonu te reo me te ngakau ki te karakia tahi ki te Atua, ki te inoi, ki te whakapai. Me hoatu ta tatou kupu whakapai ki to tatou hoa ki a te Ewana (Rev. F. G. Evans) mo te pai marire o tana whakahaere i to tatou karakia. Kua homai e te Ewana nga moni £5 o te kohikohi hei utu mo te perehitanga i nga mahi o te Hinota. He inoi taku kia tukua mai e te Atua Tona manaakitanga ki runga i a tatou ina tahuri tatou ki te hurihuri i nga mea ka homai hei tirotirohanga ma tatou.

Whakaaria e Atirikona Karaka.
Tautokona e Rev. M. Kapa.
E whakapai ana te Hui ki a te Pihopa mo tana whaikorero, a e tono ana kia whakaae ia kia perehitia.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. R. W. Tangata.
Tautokona e Rev. W. te Paa.
Kia whakaurua mai a te Ewana (Rev. F. G. Evans), minita pakeha o te wharekarakia o Hori, ki te Hui.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. R. Paerata.
Tautokona e Tamati Poa.
Ko te kaituhituhi tawhito, ko Rev. M. Kapa hei kaituhituhi minita.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. R. W. Tangata.
Tautokona e Rev. R. Kamiti.
Ko Wiremu te Waha te kaituhituhi reimana.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. W. H. Matete.
Tautokona e Rawiri Puhata.
Hei te hawhe o te 9 o te karaka ka timata te Hui, hei te 1 ka mutu; hei te 3 ka puare ano te whare.
Whakaaetia ana.

Homai ana e nga Mema nga Pitihana me nga kupu whakaari, me nga Patai; ka mutu i konei.

I te 3 karaka ka puare ano te whare a ka puta te kupu a te Upoko ekore ia e ahei te noho a te anonga ake i te maha o ana raruraru erangi ka waiho ma te Atirikona e whakaoti. Tono ana ia ko nga motini me nga pitihana me nga patai pakeke me homai aianei.

page 8

Whakaaria e Rev. R. Paerata.
Tautokona e Rev. M. Kapa.

  • 1. Kia nekehia te orange mo nga minita Maori, kahore hoki ratou e ata ora kit e wahi e homai nei.
  • 2. Me whakatu ka komiti whiriwhiri hei hanga pitihana ki nga kaitiaki moni kia tirohia me kore ranei ratou e ahei te whakaneke te oranga mo nga minita: nga tangata mo taua komiti ko Revs. R. W. Tangata, R. Paerata, H.P. Taua, W. te Paa, R. Kamiti, ratou ko Hemi K. Tupe ko Ihaka te Tai.

Whakaaetia ana.

He patai na Ihaka te Tai. He moni i kohia e nga tangata o Waikare mo tetahi wharekarakia ma ratou, a homai ana maku e tiaki. Muri iho ka tono ratou kia hoatu hei whakaaea mo ta ratou whare hui kia ahei ai taua whare hei wharekarakia Maori. Taku patai; me hoatu ranei aua moni, me pupuri ranei mo te wharekarakia? Makaa ana e te Pihopa ki te Hui. Katahi ka whakaotia, Ekore era moni e ahei kia tukua ki tetahi tikanga ke engari mo te wharekarakia anake.

Whakaaria e Rev. H.P. Taua.
Tautokona e Weneti Ruarangi.
Kia whai kupu te Hui ki a Rev. R. Para ratou ko te whanau a te Peka kia whakaaroa mai he tunga wharekarakia mo te kapotai ki Waikare.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Ihaka te Tai.
Tautokona e Wiremu te Waha.
Kia whakamana te kupu o te Hui I Pehiawiri mo Atirikona karaka hei Pihopa mo te taha Maori.
Unuhia ana.

Whakaaria e Ihaka te Tai.
Tautokona e Rev. H. P. Taua.
Kia whakaurua he Maori ki roto ki nga kaitiaki o nga whenua tunga wharekarakia me nga wahi nehunga tupapaku.
Whakaaetia ana.

Rev. M. Kapa; he patai. Ko tehea te tikanga o te Hahi mo te inoi i mua ake o te kauwhau; inahoki e kite ana au i nga karakia Pakeha, he mea ano ka inoi, he mea ano kahore e inoi? Whakahoki a te Upoko; kei te tangata nana te kauwhau te tikanga mo taua inoi.

Whakaaria e Weneti Ruarangi.
Tautokona e Paora Tuhaere.
Ko nga moni o te Reti o Pukaki me tuku ki nga moni tahua minita Maori.
Whakaaetia ana.

page 9

Whakaaria e Parata Mapu.
Tautokona e Rawiri Puhata.
E whakahe ana tenei Hui ki te takahanga o te wahi tapu a Ngatimaru i Katiaka e tetahi Pakeha i a ia e hanga ana i te rori ki runga pu i nga tupapaku, a he tono tenei kia whai kupu a te Pihopa raua ko te Para kia whakakorea tana rori.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Hirini Katene.
Tautokona e Tamati Poa.
Kia perehitia nga tahua minita ki nga pukapuka o nga Hui.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Paora Tuhaere.
Tautokona e Wirope Taipari.

Kia whakaturia he runanga kaumatua o ia iwi, o ia iwi, ki roto i nga Hui nui o te Hahi. Te iugoa o taua runanga,—

Ko Te Runanga Rangatira Hapai I Te Hahi.

I konoi ka haere a to Pihopa, a ka waiho ko te Atirikona hei tumuaki. Katahi ko Korerotia nga pire moni e nga reimana o ia pariah, o ia pariah, ka homai i nga moni i kohia hei kawe i te Rongopai.

Whakaaria e Paora Tuhaere.
Tautokona e Rev. W. Turipona.

Kia tapiritia nga rarangi (references) rere ki muri o te Paipera Maori.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. R. W. Tangata.
Tautokona e Wiremu te Waha.

Kia arohatia e te Komiti o te Hahi nga tangata o te Kura minita i Turanga, kia hoatu he wahi kakahu mahana mo ratou, ka nui hoki te mate i te kopeke o nga tangata haere atu i raro nei ina noho ki reira.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e Koroniria Kaipuke.
Tautokona e Meinata Karamu.
Kia whakatuturutia rawatia nga ra o nga Hui o te Hahi Maori a muri ake nei.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. Mr. Kapa.
Tautokona e Wiki te Whai.
He tono tenei ki nga Kaumatua kia whakaurua he Maori ki roto ki nga kaitiaki moni e whai tikanga ana te taha Maori.
Whakaaetia ana.

page 10

Whakaaria e Himikerea Puru.
Tautokona e Rev. W. H. Matete.
Kia whakaaroa nga kaikarakia e o ratou takiwa; kia hoatu e nga komiti o nga wharekarakia etahi o nga moni o a ratou karakiatanga ki aua kaikarkia.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Wiki te Whai.
Tautokona e Rev. W. H. Matete.
E whakapai ana tenei Hui ki a Wirope Taipari, ara ki a Ngatimaru katoa mo to ratou atawhai nui ki nga mema o te Hui; a me tuhi rawa taua whakapai ki te pukapuka o te Hui.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Wiki te Whai.
Tautokona e Rev. R. W. Tangata.
Kia whakamana rawatia te kupu mo nga Kura Ratapu kia tu tonu.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Hori Poke.
Tautokona e Hunia Tamauru.
Kia tirotirohia a Whangarei e nga minita i te wa e minita kore nei.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Herewini te Toko.
Tautokona e Rev. M. Kapa.
Kia nekehia te rohe o te Pariha o Hokianga ki Honuhonu ka tika atu ki Manukau.
Whakaaetia ana.

Whakaaria Rev. R. W. Tangata.
Tautokona e Rev. R. Kamiti.
Kia tahuri nga iwi katoa ki te whiriwhiri tangata mo te Kura Minita i Turanga.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Rev. R. Kamiti.
Tautokona e Weneti Ruarangi.

He ture mo nga Hinota a muri ake nei:—Kia kotahi whakatikanga o te mema ki te korero mo te motini: engari te mema nana te motini ka ahei kia rua ona tunga ki te kerero.

Kahore i whakaaetia.

Whakaaria e Tamati Poa.
Tautokona e Wiki te Whai.

Kia whakatuturutia te kohikohi o te Whakaaturanga mo te kawe i te Rongopai ahakoa nui, iti ranei: engari me maatua page 11paanui i nga wiki e rua i mua atu kia mohia ai te katoa, e me tuku katoa taua ohaohatanga.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e Tamati Poa.
Tautokona e Rev. W. te Paa.

Hei nga wharekarakia anake nga marenatanga, kaua e marena ki nga whare noa iho i te mea kahore te wharekarakia i mataara atu i te kotahi tekau maera.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e Ritete te Kuru.
Tautokona e Rev. R. W. Tangata.
Kia puta rawa nga pukapuka o nga Hui ki nga Hahiwatena o nga takiwa.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Meinata Karamu.
Tautokona e Rev. R. Kamiti.
Ma nga minita pu ano e utu nga kaikarakia o a ratou pariha.
Kihai i Whakaaetiaa.

Whakaaria e Meinata Karamu.
Tautokona e Weneti Ruarangi.

Me homai e te Pihopa raua ko te Atirikona he kakahu mangu mo nga kaikarakia mo nga nehunga tupapaku me nga Ratapu.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e W. Taipari.
Tautokona e Rev. W. H. Matete.
Me mine ano tenei Hui Nui a te tau 1888 kia wawe te mohiotia te tikanga o te kupu a Paora Tuhaere mo te Runanga Kaumatua.
Whakaaetia ana.

Whakaaria Rev. W. te Paa.
Tautokona Rev. M. Kapa.
He kupu whakapai tenei na te Hui o te Hahi Maori ki a Tiati Wiremu mo tana mahi nui ki te whakamaori i nga Himene.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Waata Tipa.
Tautokona e Wirope Taipari.
Kia whakahokia mai ano te Kura Minita Maori o tenei Pihopatanga ki Akarana.
Whakaaetia ana.

Whakaaria e Himikerea Puru.
Tautokona e Meinata Karamu.
Ki te whakaaro o tenei Hui, ehara i te mea pai te marena page 12Kawanatanga mo nga wahine o te Hahi, he marena huna hoki taua ahua marena.
Whakaaetia ana.

Herewini te Toko:—he patai.

Ko nga moni tahua Minita o te Pariha. Ki te mate te Minita a ka whakanohoia he minita hou, tera ranei e homai katoa ki a ia nga hua o aua moni i tureiti i te matenga o te minita? Te Upoko: Kahore, ekore aua moni e hoatu katoa, engari ko te mea e rite ana mana.

Whakaaria e Rev. W. Turipona.
Tautokona e Rev. R. Paerata.

Me kaua rawa nga tangata o te Hahi e tukua kia moe-puku, kia moe Maori ranei, a hei muri atu ka tukua mai kia marenatia.

Whakaaetia ana.

Whakaaria e Ihaka te Tai.
Tautokona e Rev. R. Paerata.
Hei Paihia te Hui Nui a te tau 1888, hei nga ra o Maehe.
Whakaaetia ana.

* Kihai ena i tae ki te Hui.