Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1896-1899

Hone Heke, M.H.R

Hone Heke, M.H.R.

Te Maahi (Mr. Massey, mema mo Franklin).—Ka motini ahau, kia whakaaetia kia toru nga wiki e ngaro atu ana i te Whare a Hone Heke, te mema honore mo te Takiwa Maori o te pito ki Ngapuhi o te motu nei, i te mea he mahi nui ta taua mema kei reira.

Te Kinihi (Mr. Guinness, mema mo Grey).—I mua o te paahitauga o tenei motini ka korero atu ahau i aku kupu mo runga i tenei putake, ara, kaore ano a Hone Heke i kitea ki roto i te Whare nei i tenei tuunga o te Paremete, mai ano o te ra i tuwhera ai te Whare tae mai ki tenei ra, no reira, ki taku mahara me tino marama te whakaatu mai a te mema honore nana te motini nei i nga take i kokiritia ai e ia tenei motini ki te Whare.

Te Makinapa (Mr. McNab, mema mo Mataura).—Ki taku, i te mea kua roa rawa a Hone Heke e ngaro atu ana i te Whare nei, me ata korero tenei motini, kaua e ohorere te whakaae a te Whare.

page 44

Me ata uiui te take i penei ai te roa o Hone Heke e ngaro atu ana i te Whare.

Pirani (Mr. Pirani, mema mo Pamutana).—E whakatika ana ahau i nga korero kua puakina ake nei, Kaore e tika kia ngaro atu te mema i tenei Whare. Ki te ngaro atu tetahi mema i te Whare me tino whakaatu mai nga take i ngaro atu ai ia. Ki te whakaaetia te motini nei e kore a Hone Heke e kitea mai ki te Whare nei, a mutu noa tenei tuunga o te Paremete. Kei te tautoko ahau i nga kupu kua korerotia ake nei, e mea nei kaore i te pai kia whakaaetia tetahi mema kia ngaro roa atu i tona nohoanga i tenei Whare; ma te tino marama anake o nga take i pera ai te mema honore katahi ka tika. Me rite tahi nga tikanga mo nga mema Maori me nga mema Pakeha. Tenei ano te roanga atu o nga korero a tenei mema.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon, Pirimia).—Ka nui taku pouri ki nga mema e whakatete nei i te motini. Kaore a Hone Heke i te mahi i nga mahi a te Kawanatanga i roa atu ai ia ki Ngapuhi. Te take i ngaro atu ai a Hone Heke ko nga raruraru i pa nei ki tona iwi i mua ake nei mo nga taake kuri; ko tetahi take, i roa ai taua mema honore, i pangia ia e te mate. Kei te whakahaere taua mema honore i naianei i nga raruraru i pa ki ona iwi i runga i ta ratou takahanga i te ture. E toru tekau nga Maori i hamenetia, a hopuhopukia atu mo ta ratou mahi, a kei te whakahaere a Hone Heke i aua tangata i naianei. Ka te kaha o taua mema honore i mutu pai ai te raruraru i puta nei ki Ngapuhi. Me i kore a Hone Heke, kua pa he raruraru nui ki te koroni i runga i nga mahi pohehe a etahi tangata o Ngapuhi.

Henare Kaihau (mema Maori mo te Tai Hauauru).—Kua rongo ahau ko te take i ngaro atu ai a Hone Heke i tenei Whare ko te raruraru i puta i waenganui i nga iwi Maori o te takiwa ki Ngapuhi i te [gap — reason: damage]ononga kia utu ratou i te taake kuri, a kua rongo ano hoki ahau nui atu te kaha o nga Maori o taua takiwa ki te whakahe i taua taake, me te mau tonu ki te whakaaro kia kawe tonu ratou i taua raruraru kia tutuki, i runga i te mea e kore rawa ratou e whakaae ki taua taake notemea e he ana ki ta ratou whakaaro. Ki taku mahara e tino tika ana kia whakaaro nui tatou ki a Hone Heke mo tona kaha ki te peehi, ki te whakamarie i taua raruraru, me i kore a Hone Heke i pera kua tino tae pea ki te kino rawa atu. Ki taku rongo tetahi take i roa atu ai a Hone Heke, ko te taha ki nga moni utu i nga roia i tu ki te whakahaere i nga keehi i ara i runga i taua raruraru i roto i nga Kooti Whakawa. No te taenga hoki ki reira, kite ana nga iwi i uru ki taua raruraru e kore e taea e ratou te utu i nga whaina if whakataua mai ki runga ki a ratou e te Hupirimi Kooti i te whakawakanga o aua keehi i Akarana; a i te mea ko Hone Heke anake to ratou tangata e mohio ana hei tohutohu ki a ratou i te huarahi pai e taea ai taua raruraru te whakaoti, no reira e tika ana kia noho atu a Hone Heke i Akarana, no reira hoki i kore ai Hone Heke e tae mai ki tenei Whare. Tetahi hoki, kua tukuna mai ki au, e te takiwa o taua mema honore, nga whakaatu mai o te nui rawa o nga taumahatanga e pa ana ki runga ki aua Maori, a me taku whakaaro ano hoki, kaua tatou e wareware ki te kaba rawa o Hone Heke ki te noho atu i reira, ahakoa, te nui rawa o te mate me te raruraru e pa ana ki tona tinana ake i a ia e noho atu nei i Ngapuhi. No reira ka tino kaha ahau ki te ki atu ki tenei Whare, ki taku mahara me whakamana e tatou tenei tono e tonoa nei kia whakaaetia ano etahi atu ra mo Hone Heke e ngaro atu ana i tenei Whare. Kei te mahi a Hone Heke i tetahi painga mo te Koroni, a e kore rawa e tika kia amuamu tatou mo nga take penei te ahua.

Te Auhana (Mr. Houston, mema mo Pei Whairangi).—Kei te koa ahau mo te aranga o tenei korero i te mema honore mo Grey, ara, i a Te Kinihi, engari kei te pouri ahau mo nga korero a te Pirimia, he kite atu noku kei te pohehe rawa ia ki te tino aronga e tenei take, ara, he mea whakawiri pea nga korero e tae atu ana ki a ia kia kuare ai ia. Na te korero i whakanui taua raruraru i puta nei ki Ngapuhi, tona tikanga he iti noa iho taua mea; na te korero ano hoki i whakanui noa iho nga mahi a Hone Heke mo taua raruraru, i ki nana rawa i mutu ai taua raruraru. Ki taku na Rev. Mr. Gittos ke i mutu ai taua kino; na taua minita karakia ke o te Weteria-page 45na i kore ai e heke to toto. Na, he kupu enei mo Hone Heke e ngaro atu nei ki Ngapuhi, ki taku kei to kino nga mabi a Hone Heke mo taua takiwa i a ia e ngaro atu nei. I rongo ahau i tupu ake taua raruraru ki to takiwa o Hokianga, to take he kore no nga Maori e whakaae ki to utu i te taake kuri. Na, haria ana aua Maori ki te aroaro o to Kooti, a whainatia ana. Tono ana nga Maori kia hoatu he taima ki a ratou hei kimihanga ma ratou i te moni, a hoatu ana e to Kooti kia kotahi marama. No to paunga o to marama i hoatu ra ki aua Maori ka tono ratou kia hoatu ano etahi ra ki a ratou. Na, kua korerotia mai ki au e nga tino tangata o taua takiwa, ara, e nga tangata e tino mohio ana ki taua raruraru, kei te whakakikitia nga Maori ki a kore ai ratou e utu i taua taake kuri; kei te korerotia atu ki a ratou he mana rawa a Hone Heke kupu ki te Kawanatanga, a mana e tono a tona ra kia whakakorea taua whaina, a tera te Kawanatanga e whakaae. Te mutunga iho ka takahia te whakatau a te Kooti. Ki taku kaua rawa tenei tu ahua e whakaaetia, notemea ki te mau tonu tera e puta ano he kino ki taua takiwa. Kaore au i te hapai i taua taake kuri, i to ki me aki taua mea ki runga ki nga Maori; ki taku me whakakore atu taua mea. Kaore e tika kia waiho taua mea bei whakakino i nga whakaaro o nga Maori. Na, mo Hone Heke e noho mai nei i taua takiwa tenei kupu, ki taku he nui te kino e pa i a ia ki aua Maori o tana takiwa i runga i tana noho tonu i reira. I mua ra i tonoa kia hoatu e te Whare etahi ra mo Hone Heke i runga i te nui o tona mate. E he ana taua korero. Kua tino rongo ahau ki nga tino tangata o reira, ehara i te mate turoro te take i ngaro atu ai a Hone Heke, engari tona ano te take. Kei te mohiotia na etahi mahi e pa ana ki a ia i Poneke nei i kore ai ia e tae mai ki te Paremete. Ki taku kaua tenei motini e whakaaetia. Kei te pohehe katoa nga korero a te Pirimia, na reira ahau i tu ake ai ki te whai-korero mo tenei motini. Te mea tika me haere mai a Hone Heke ki tona nohoanga i to Whare nei. Kei te he te mahi a Hone Heke ki te takiwa nana ia i pooti, i te mea ka maha enei marama e kore ana he reo mo tana takiwa i roto i te Whare nei.

Te Tamihana (Mr. R. Thompson, mema mo Mareden).—Kei te whakahe ahau ki nga korero a te Pirimia. Kei te whakapohehetia te Pirimia e etahi tangata. Ki taku i rongo ai he mea iti noa iho taua raruraru i puta nei ki te takiwa o Hokianga. Engari he mea whakanui, tena ano pea tona take i peratia ai e etahi tangata. Kaore rawa tana mea e tika hei take e ngaro atu ai a Hone Heke i tona nohoanga, hei take e reo kore ai ki roto i te Whare nei te takiwa nana taua mema honore i pooti mai ki te Whare nei. Tenei etahi tino Pire e pa ana ki nga whenua o nga Maori puta noa i te koroni, a kaore kau a Hone Heke i konei hei tiaki i te taha ki te iwi nana ia i pooti. Ko te mea tika me tore a Hone Heke te tae mai ki tona nohoanga i te Whare nei. Kaua e whakaaetia te motini.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Sendon).—Ka tu ake ahau ki te ki atu, he pono tonu nga korero mo Hone Heke i tae mai nei ki au.

Te Teira (Mr. Taylor, mema mo Christchurch).—He pena tonu au korero.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon).—Kaore e taea te ki he tito aua korero i tae mai nei ki au. He tino tangata nana i tuku mai. He pono taku kupu i tata tonu te heke o te toto ki taua takiwa.

Te Keee (Mr. Kelly, mema mo Invercargill).—Ka motini ahau kia kotahi tonu te wiki e whakaaetia mo Hone Heke e ngaro ana i te Whare nei. Ka tukuna e au tenei mea ki te pooti kia riro ai ma nga mema ano e whakatau. Me ui atu ahau ki te Pirimia mehemea kua kite ia i tetahi korero i roto i te Herara niupepa o Akarana, i enei wiki kua pahemo ake nei. E penei ana aua korero, te take i kore ai a Hone Heke e haere mai ki te Paremete he wehi nona ki te Pirimia i te mea kua mau ia i te Pirimia.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon).—Kaore au i kite i te niupepa e korerotia mai nei e te mema honore.

Te Kere (Mr. Kelly).—I kite katoa nga mema i taua korero.

Pirani (Mr. Pirani).—I perehitia ano aua korero ki te Post niupepa.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon). — Kaore au i kite i aua korero. Kaore kau oku taima hei korero i nga page 46niupepa; a kaore hoki i whakaaturia mai e tetahi tangata ki an. Mehemea ra i pera aua korero, kaati, he tito katoa, he mea ata hanga e tetahi tangata. Kaore rawa o Hone Heke wehi ki au. Kaore kau tetahi mahi pai, kino, aba atu ranei, e man ai i an a Hone Heke. Ko aua korero i perehitia ra he korero whakapae noa iho bei whakakinokino i o maua ingoa ko te mema honore; heoi ano pea he huarabi e mutu ai te perehi o aua tu korero whakapae, ngautuara, tito, me tiki atu nga tangata nana i tuhituhi me whiu ki te wepu hoiho kia rongo rawa nga kiri i te mamae, ma te penei anake e mutu ai aua tu mahi.

Wi Pere (mema Maori mo te Tai Rawhiti).—Na Hone Heke ka mutu te raruraru i te pito ki Ngapuhi o te motu nei.

He Mema Honore.—Katahi te horihori.

Wi Pere.—E tino ki ana ahau i te taenga mai o nga rangatira o Ngapubi ki te hui i Wairarapa i korero ratou i tahuri ano ratou ki te whakamutu i taua raruraru kore rawa i taea e ratou, no te taenga atu o Hone Heke ki reira katahi ano ka taea. He tino tika rawa tenei mohiotanga oku, na aua rangatira tonu o Ngapubi ahau i korero, kore rawa i taea e ratou te peehi i taua kino, no te taenga atu o Hone Heke katahi ka taea. Tetahi e rongo ana ahau kei te mate a Hone Heke. Tetahi rongo ano oku kei te haere taua mema honore ki nga wahi katoa o taua takiwa ki te kohikohi moni hei whakaea i nga moni a nga roia. Tetahi atu rongo oku kei te whakahaere ratou ko te Kaute Kaunihera kia whakamamatia ake ai e taua Kaunihera nga moni whaina kua whakataua nei ki runga ki aua Maori. A tetahi mahi nui a taua mema honore he haere ki nga kainga i nga wahi katoa o Ngapuhi—a he whenua kino rawa ki te haere—ki te ki atu ki nga Maori o taua takiwa, e pakeke ana mo taua taake kuri, kia ngawari; me te whakapau katoa i tona kaha ki te tohu ohu atu ki a ratou kia mutu te kino. Mo te kupu i kiia ra he raruraru to Hone Heke kei konei, kei Poneke nei, i noho atu ai ia, kaore oku nei mohiotanga mo tena; engari ka kaha tonu ahau ki te whakahe i te menemana i motinitia nei kia whakahokia iho te torn wiki i tonoa nei mona, ki te wiki kotahi. Mehemea ka kotahi anake wiki te taima e hoatu mona, a ka tukua he waea whakaatu ki a ia, akuanei ka pau te toru ra te wha ra ranei katahi ia ka kite i taua waea, a e whia ake ranei nga ra e haere mai ai ia i reira ra ano katahi ka tae mai ki Poneke nei. Ki taku mahara e tika ana kia whakaaetia te toru wiki kua tonoa nei kia hoatu mo te mema honore. Tetahi, kei pohehe tenei Whare i te mea ko Hone Heke te mema i pootitia e taua takiwa, ko ia anake to reira mema, kaore, ko ahau ano, ko Wi Pere, e tu atu nei tetahi, a ko taku hoa nei ko Henare Kaihau, te mema o te Tai Hauauru, tetahi. E kotahi ana to matou whakaaro kia awhina katoa matou i ia tangata o matou ki te rapu huarahi e puta ai he ora ki o matou takiwa katoa. Ko etahi o nga hapu o Ngapubi kaore e, whakaae ana ki te taake kuri, a ki taku mahara tino pai atu kia noho atu a Hone Heke ki reira, whakamarie ai i a ratou kia whakaae ai ratou ki taua taake, i tana tae mai ki konei ki Poneke nei. Kaore nga iwi o toku takiwa e whakahe ana ki te taake kuri. Na tenei Whare tonu tena taake kuri i hanga ki runga ki aua tangata, a mo te aha hoki kia araitia a Hone Heke i a ia e haere nei ki reira whakamarama ai ki a ratou i nga ture kua mahia, me te take i mahia ai? Ki taku mohio kaore e tika kia korerotia kinotia a Hone Heke mo tena. Na tenei Whare tonu te tuatahitanga o tena he, na tenei Whare hoki i paahi i nga ture i ara ai te raruraru ki te takiwa o taua mema honore. Kaore rawa he take kia whakapangia tena ture ki reira, kaore hoki he hipi o tera takiwa, heoi auo nga mea kei reira he poaka, he hoiho; kaore e ora te hipi i nga whenua o taua takiwa. Ka tika ano pea te mananga o te taake kuri ki runga ki nga whenua o te Tai Rawhiti, he whenua pai hoki o reira, e ora ana te hipi me era atu mea, tena ki te takiwa ki Ngapuhi kaore e ora aua tu mea ki reira.

Te Kahana (Mr. Carson, mema mo Wanganui). — Ki taku me whakaae te mema honore mo Invercargill kia tekau nga ra e hoatu mo Hone Heke, i te mea kaore taua mema i Akarana, kei raro rawa atu, ara, kei te pito rawa ki Hokianga; na reira e kore pea e taea e Hone Heke te haere mai ki konei i roto i te page 47wiki kotahi. Ki taku me tae mai taua mema honore ki ana mahi i konei. E tae mai ai a Hone Heke ki konei i roto i te wild kotahi me tuku atu pea a "Tutanekai" e te Pirimia ki te tiki.

Te Karauta (Mr. Crowther, tetahi o nga mema mo te Taone o Akarana). — Ko te rua tenei o nga raruraru penei te ahua, a ki taku mohio ehara i te mea ma wai ranei e taea ai te whakamutu aua raruraru. Kua tuturu i nga whakaaro o aua Maori e kore rawa ratou e utu i taua taake kuri. Kua puta ta ratou kupu ki nga tangata o Akarana "ka nui te papai o a ratou kai me o ratou moenga" i te whareherere, a he pai atu a reira, i te wa o te hotoke, i o ratou ake kainga. Ko te moni i whainatia ai ratou, e ai ki ta te Pirimia, e iwa tekau pauna, e rite ana tera ki te taake mo nga kuri e whitu rau e rua tekau; otira e kore aua Maori e utu i te taake mo te kuri, ahakoa kotahi tonu te kuri. Kua tuturu tenei kupu a ratou.

Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon).—Na nga utu o nga roia me te Kooti i nuku rawa ai te moni.

Te Karauta (Mr. Crowther).—E mohio ana au ki tena; engari na Hone Heke i haere ki reira korero atu ai ki aua Maori, "E! ka taea e tatou te whakariterite tetahi tikanga ngawari ki te Kawanatanga." He aha te pai o te whakapau noa iho i nga moni a te koroni i runga i te whakahaerenga o te ture, te mutunga iho tukuna atu nga Maori nana i tupu ai taua raruraru kia haere noa atu, kaua e utu i nga whaina? Kei te pohehe noa iho te iwi o te koroni, kei te mahara kei te whakahoa te Kawanatanga ki aua Maori.

Te Tati (Mr. Duthie, tetahi o nga mema mo te Taone o Poneke).—He whakaatu ta tenei mema i te nui rawa o te rongo i tae ki Ingarangi mo taua raruraru i puta nei ki Ngapuhi. Na te Kawanatanga ranei na wai ranei aua korero i patu atu ki te waea ki Ingarangi, a i takoto rawa he patai mo taua raruraru iti nei ki te aroaro o te Paremete o Ingarangi.

Te Mira (Mr. Mills, mema mo Waiau).—He tautoko ta tenei i te motini a te Te Maahi, mema mo Franklin, ara, kia whakaaetia te toru wiki mo Hone Heke.

Te Maahi (Mr. Masaey, mema mo Franklin).—Ka nui toku pouri mo nga korero i puta nei i nga mema honore mo Pei Whairangi me Marsden, mo Hone Heke e ngaro nei i te Whare. E tumanako ana ahau he tito aua korero, a e kore e maha nga wiki kua tae mai a Hone Heke ki konei ki te karo i aua korero kino mona. Mo runga i nga take i ngaro atu ai a Hone Heke kei te mohio atu te Pirimia i au. Te take i kokiri ai ahau i taku motini kei whakarite i te waea a Hone Heke i tuku mai ai, he whakaatu mai kua era ake ia i tona mate engari he mahi nunui ana kei Whangarei me Akarana, na reira e kore e taea e ia te haere mai ki Poneke i naianei, kia pau ra ano nga wiki e toru katahi pea ia ka watea.

Pirani (Mr. Pirani, mema mo Pamutana).—Ki taku he rahi noa atu te wiki kotahi. Ka turaki ahau i te motini a Te Maahi, te take kaore ano i tino whakaaturia ki te Whare te tino take i ngaro atu ai a Hone Heke. Kua kiia mai e te mema honore mo Franklin ehara i te mate te take, a kaati, he aha ra te take i tae rawa ai ki te wha marama a Hone Heke e ngaro ana i te Whare.

Katahi ka tukuna te motini kia pootitia, koia tenei nga pooti.

I te Ae, 51.

  • Allen, E. G.
  • Allen, J.
  • Bollard
  • Buchanan
  • Cadman
  • Carroll
  • Crowther
  • Duncan
  • Duthie
  • Fisher
  • Flatman
  • Graham
  • Hall-Jones
  • Herries
  • Hogg
  • Holland
  • Hunter
  • Hutchison, G.
  • Joyce
  • Kaihau
  • Lang
  • Larnach
  • Lawry
  • Lethbridge
  • McGowan
  • McGuire
  • Mackenzie, M.
  • McKenzie, J.
  • McLean
  • Millar
  • Mills
  • Moote
  • Morrison
  • O'Regan
  • Parata
  • Pere
  • Rolleston
  • Russell
  • Seddon
  • Sligo
  • Stevens
  • Steward
  • Symes
  • Thompson, T.
  • Thomson, J. W.
  • Ward
  • Wason
  • Wilson
  • Wright.
  • Kai-tatau.
  • Fraser
  • Massey.

I te No, 15.

  • Brown
  • Carncorss
  • Carson
  • Gilfedder
  • Guinness
  • Houston
  • McNab
  • Meredith
  • Monk
  • Smith
  • Tanner
  • Taylor
  • Thompson, R.
  • Kai-tatau.
  • Kelly
  • Montgomery.

Te putanga, 36.

Heoi puta ana te motini a te mema honore mo Franklin, ara, a Te Maahi, a page 48whakaaetia ana kia toru nga wiki mo Hone Heke e ngaro atu ana i te Whare.