Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Kooti Whenua Maori

Kooti Whenua Maori.

Wi Pera.—I tana korerotanga i te motini e mau ana ki tona ingoa i mea ko te mahi a te Kooti e kahiti nei i nga whenua o tetahi takiwa a ka kawe ki tetahi takiwa ke atu whakawa ai e he ana. He nui rawa nga raruraru me nga mate e pa ana ki nga tangata no ratou te whenua. Mehemea ka haere atu nga Maori i to ratou takiwa ki tetahi atu takiwa whakawa ai i o ratou whenua he nui to ratou mate i te kore kai i te pau ranei o a ratou moni i te hokonga kai. Ko nga Maori kihai i whai rawa ka nama a ka pau nga moni hei whakahaere i a ratou keehi i roto i te Kooti i te utunga kai whare nohohanga hoki. Ko tona mutunga ka mate ratou a ka tahuri ki te hoko i o ratou whenua, ekore hoki ratou e hoko mei kore te mate. Na mo runga i te rarangi tuatoru a te motini, e mahara ana ia e he ana tenei tikanga, kia waiho ma te Tumuaki o nga Tiati te whakawa tuatahi mo runga i nga poraka whenua. E mahara ana ia, ko te mea tika ma nga Tiati o te Kooti o raro iho e whakawa i te whakawakanga tuatahi mo nga poroka, a i muri iho ma te Tumuaki o nga Kaiwhakawa e whakawa i nga wakawakanga tuarua. Ko te wahi i kite ai ia e he ana, ko te rironga ma te Tiati Tumuaki e whakahaere i nga keehi e whakatau, a ki te whakaaro etahi Maori e whai take ana ratou, e mate ana, a ka tono kia whakawakia tuaruatia, kahore e whakaaetia. No te mea na te Tiati Tumuaki i whakawa i te tuatahi. Na runga i tenei ka puta he raruraru ki nga Maori. He nui hoki nga moni e pau ana i te ruritanga o nga whenua. He nui rawa hoki nga utu mo te Kooti he pauna te utu te tangata kotahi i te ra kotahi. No runga i enei utu, me etahi atu, i hoko ai nga Maori i o ratou whenua, a he mea ano e neke ana nga utu o nga nama i o nga utu o te whenua, koia nei te tikanga e mea ai ia ki te Whare kia whakatikatikaia e enei tikanga. I runga i etahi tono e tae ana nga utu ki te £200 ki te £300, e hara enei he i te mea whakaaroaro noa iho, erangi he tino tika. He maha nga Maori e mate ana i runga i enei utu. Tera ano etahi Maori, kahore a ratou moni, a ka tu nga tangata penei ki te whakahaere i a ratou keehi. Ahakoa he tangata e tino mohiotia ana nona te whenua, ki te kore he moni hei utu i te Kooti, ka unuhia tana kereme, a ngaro iho tana whenua, no te mea kahore ana moni hei utu i te Kooti, mo te whakawa i nga whenua i waiho iho e ona tupuna. A na te uaua o enei tikanga ka ngaro tona whenua. Koia nei nga tikanga i hiahia ai ia ki te korero i te motini e mau ana ki tona ingoa. Ka ki atu ia ki te Whare kia kaua e whakaparahako ki nga hara e tau ana ki runga i nga Maori erangl me awhina i a ratou me whakatikatika i enei tikanga. Kua rongo ano ratou ki nga kupu a nga Maori mo runga i enei mea, e mahara ana ia me whakahoa mai ratou ki a ia hei whakatika i era mea, mehemea e mahara ana ratou he tika enei he me awhina ratou iaia hei hoa whakatikatika.

Ka whakahaerea taua, motini ara— "(1.) Ki te whakaaro o tenei whare, e tino he ana te whakahaere o te Kooti Whenua Maori, a me whakatikatika. (2.) Ko tenei tikanga e mau nei i te Tumuaki ia ia e panui nei i nga whenua o tetahi Takiwa kia whakawakia ki tetahi takiwa tawhiti noa atu, e tino he ana, a he nui rawa te ruihi me te mate e pa ana ki te iwi nona te whenua i page 16runga i tenei mahi. (3.) E he ana te mahi a te Tumuaki ia ia e whakawa nei i nga keehi papatupu i te mea ki te whakahe tetahi taha ka tana whakatau ka tono whakawa tuarua, e kore e whakaaetia e ia, nana hoki te whakatau tuatahi. (4.) Ko nga utu o te Kooti he pakeke rawa, a e riro ana te whenua a tetahi tangata i nga tangata whai moni i runga i te kore moni a nga tangata nona ake te whenu hei whakahaere i tana keehi."

Te Paranihi tana kupu whakahoki i mea. Ko te take e korerotia nei e te mema na e whakaatu ana kihai i tino tika te whakahaere a te Kooti Whenua Maori, otira e kore pea e pai taua mema kia whakakorea rawatia te kooti i runga i tana whakataunga, na mo runga i te wahi tuarua o tana whakatau mo nga Maori e haere mai ana i tawhiti ki te Kooti ki te whakawa i a ratou Keehi me te pau o ratou moni i te whakawakanga tuarua. Ko ia ko te Paranahi i mea kua rongo ia e tika ana kia whakatikatikaia te whakahaere a te Kooti, te whakaae ano hoki ia e he ana te whakawa a te Tiati Tumuaki i enei keehi. Erangi kihai ia i ronga he nui rawa nga utu mo te whakawa i nga keehi, ki tana mahara ko nga utu ekororo nei te mema na ko nga utu katoa mo te haerenga atu ki te Kooti mo nga Kaiwhakamaori me etahi atu mea. Erangi kahore ano i puta taku patai mo runga i tenei take; kahore hoki au i mahara he nui rawa enei utu. Erangi ka patai atu ia ki te mema na kia unuhia tana motini, no te mea kua puaki ana whakaaro i hiahia ai ki te korero. Ko tetahi kupu hoki aku ki te mema na ki te kitea e au e he ana etahi mea, ka hohoro tonu taku whakatika. Ko te huarahi mo te whakahaere i te Kooti, ko te mea tika me tuku tono atu ki te Tumuaki o te Kooti. Te rongo ano au he mea tika kia whakatikatikaia te Ture. Na ko tenei ka ata whiriwhiria e au nga tikanga. Otira tera e roa e whiriwhiri ana, kia pehea te nui o te wahi o te ture Kooti Whenua e whakatikatikaia.

H. K. Taiaroa.—Kua kite au i nga kupu o te motini i mauria e te mema mo te Tai Rawhiti. E mahara ana ahau he tino uaua rawa ka inoi atu au ki taua mema kia unuhia. E hana i te mea he aroha kore nona ki te mema na erangi i runga i nga kupu whakapai a te minita ka tika kia unuhia te motini.

Te whakaaro a Wi Pere, ki nga kupu whakapai a te minita Maori ka inoi atu ia kia unuhia te motini ko tetahi tikangn i unuhia ai e ia na runga i nga kupu a tana hoa a te mema mo te Takiwa Maori ki te Tonga. Wakaaetia ano kia unuhia te motini.