Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Haterei, te 1 o Novema, 1884. — Ture Whakanohonoho Whenua Maori

Haterei, te 1 o Novema, 1884.
Ture Whakanohonoho Whenua Maori.

Wi Pere.—E hiahia ana au ki te whaikupu mo tenei Pire, te take he mea tenei e pa nui ana kia nga Maori. E hiahia ana ahau ki te whakaatu ki te whare nga whakaaro a te iwi Maori. E hiahia ana ratou kia hanga he ture tika. I enei tau maha noatu kua hori ake nei na nga pakeha anake i mahi nga ture, te mutunga iho kua pau katoa nga whenua a te iwi Maori. Na mo runga mo tenei Pire a te Minita Maori e mea ana ahau kia whakakorea etahi o nga rarangi. Ahakoa whakaaro nga pakeha he mea pai, kei te mohio nga Maori he mea kino, he kuare pea no matou ki te ritenga o te ture. Tetahi take he nui noatu nga ture ke kua huia ki roto ki tenei Pire, a tera pea etahi tikanga kino rawa atu kua haoa mai ki roto. Kei te penei te whakaaro a nga Maori me hanga he ture hou mo a ratou whenua i te mea kei te he nga ture o Te Kooti whenua Maori i naianei. Tena ia ka karangatia he Kooti kia tu ki tetahi wahi ka huihui mai nga tangata ka tuwhera te Kooti, ka tonoa nga kai-tono ki te whakaatu i nga putake mo a ratou kereme ka tohutohu mai ratou he raupatu, he ahi ka, he tupuna, he aha noatu, ka mutu tena ka tahi ka hanga whakaaro nga kai-tawari ka tito noatu ratou i tetahi korero e riro ai te whenua i a ratou i runga i te mea kua mohiotia nga take o tetahi taha. Tetahi he ko te hoatutanga i te tokomaha ana te rua rau te toru rau ki te tiwhikete kotahi, tona hua kua taumaha, te whenua e kore e taea te whakahaere. E kore e taea e nga Maori te whakamahi pena me ta nga pakeha. Koinei nga take e hiahia nei nga Maori kia paahitia he Ture pai atu, mei kore i taea te page 34whakahaere i nga whenua Maori katoa, me ata whakaaro tetahi tikanga mo tenei mea i mua mai o tera Paremete. Tetahi mea tika me whakatu he Komiti Maori hei kai-whakahaere mo a ratou whenua erangi e kore e whaimana me matua whakaae te tangata whenua ko ana Komiti e whaipanga tahi ana ki te oneone. Me whakamana ano nga Maori kia whakaturia he Poari whenua, mehemea he tokotoru kia tokorua nga tangata e whakaturia e te tangana whenua kia kotahi ma te Kawana. Mehemea ka pera kua kaha te Kawanatanga ki te arahi i nga Maori i te huarahi o to tika. E kore rawa nga Maori e whakaae kia waiho ki te Kawanatanga anake te mana mo te hoko mo te reti i nga whenua i mua mai i te whakaaetanga a nga Maori, kaore ratou e pai ki te tuku i te mana pena ki o ratou Komiti ake mo te aha hoki ratou whakaae ai kia hoatu tena mana nui ki te Kawanatanga? E kore ratou e whakaae kia pena te mana o te Poari, erangi ma te nuinga o nga tangata whaitake e whakaae ki te tikanga e riro ai te whenua, heoi te mahi a te Komiti he whakahaere i runga i ta te iwi i mohio ai. Mehemea ka peneitia ka tahi ka mutu te hoko a te tangata takitahi. Ki toku mahara mo te whenua a Wahanui me arai te Kooti i te tuatahi me whakamutu te ruri te hoko me te reti. Taihoa kia paahitia ano he ture pai, kia whakaaetia taua ture e nga Maori katoa katahi ka tika kia mahia nuitia. Kauaka te Kawanatanga e hanga ture ko ratou anake, e he ana tena hua atu me mahi tahi te Kawanatanga me nga Maori me homai ma tenei whare e whakamana. Ki te mahi peratia he ture kaua tenei whare e whakauruuru he rarangi kino kei he katoa ona ritenga i te mea ka tahi nga Maori ka hanga tahi i tetahi ture e pa ana kia ratou. Me whakaaro te Whare, nuku atu i ie 30,000,000 eka kua riro i te Pakeha. Kaore ranei e ngata o ratou puku i tenei? Me waiho te toenga ki nga Maori ma ratou e whakahaere, nana ka raruraru kaore he tikanga na nga Maori hoki e hara i te Kawanatanga e tenei Whare ranei. Ki toku whakaaro me kati te Pire a te Minita Maori ko te arai i te hoko anake i te whenua a Tawhiao. Me whakarereke taua Pire inaianei na reira ahau i mea ai me nuku atu mo te rarua te korerotanga kia pataia a Wahanui kia whakauruhia he rarangi hei whakamana i tana i hiahia ai. Mehemea ka paahi tenei ture inaianei nui atu te wehi o nga Maori o taua takiwa, a tera e tupu mai he rarururu e kore e taea te whakahaere. Erangi mehemea ka whakamana te Kawanatanga i te hiahia a Wahanui ka tautokona ratou e ia he pai tona mutunga iho. Kei te rereke hoki te ahua o te takiwa a Wahanni. Kahore i ata mau i ahau nga kupu a te Minita e korero nei ia mo nga here i runga i te whenua Maori. E rite tahi ana ta maua whakaaro kei te noho mate rawa atu nga Maori inaianei. E whakapai ana ahau ki te kupu a te Minita e mea nei ia kaore e tika kia akina nga Maori engari ka whakaherea ngawaritia. Me whakauru he kupu pena mana ki tana pire. Me ata whakaaro te Whare nui rawa atu te mate a nga Maori i etahi takiwa o tenei motu, e tino inoi ana ahau kia whakakorea nga kino kia whakaorangia ratou. Kaua te Whare e whakaae ki te Pire inaianei me whakarereke. Mehemea ka puta penei tera e haere etahi Pakeha kino ki te whakawai i nga Maori kia kawea taua ture ki o ratou takiwa. Ko ahau me oku tangata kei te whakaae tonu ma te Kawanatanga matou e awhina i runga i te whakahaere o a matou whenua. Kaore matou i te tupato ki te Kawanatanga otira manga Maori te whakahaere tuatahi. Te take i penei ai ahau he iwi mohio to Pakeha e hara i te mea e mau tonu ana nga Minita o tetahi Kawanatanga kaore, he tau ano he Kawanatanga ano me ona tikanga hou. Tera pea e rereke noatu nga ture a nga Kawanatanga ka ara mai a muri nei, na reira e mea ana ahau me waiho ki nga Maori anake te whakahaere mo a ratou whenua. E whakaae ana ahau mo te kupu a te Minita Maori kia waiho nga rarangi whakahaere o tenei Pire mo tera Paremete mahi ai. Ko tetahi wahi anake e whakamana inaianei hei arai i nga mate me nga raruraru kei haere mai ki runga ki te whenua e tika ana kia peneitia i te mea kei te tohe etahi tangata ki te hoko i etahi wahi o aua whenua, kua tono hoki ratou kia whakaturia he Kooti Whenua page 35Maori mo taua takiwa. I to maua taenga atu ko te Paraihe ki Whatiwhatihoe i tera tau i whakakorea e ia etahi ruri me etahi mapi na reira ahau i mea ai kia whakaarohia tonutia he tikanga mo te haerenga mai o Wahanui ki te aroaro o tenei Whare. Taua tono i haere mai ai e penei ana, e ki ana ia ki te Kawanatanga, "Puritia atu o kuri kei haeremai ki te kai i aku hipi." Teritenga o tenei kupu kia araia nga Pakeha e haere ana ki tona taklwa whakararuraru ai, i te mea e mohio ana ia e kore ia e kaha ki te arai, mehemea ka pokanoa ia ki te tataki i aua kuri ka kaha tonu te Minita ki te whakakihi kia tere ai ta ratou haere. Kua whakaaro nui ahau ki te korero a Wahanui, a ki toku mohio me kaha rawa te Minita Maori ki te arai i aua tu raruraru kei haere atu ki tona takiwa, me whakatu he taiapa tawhio noa taua whenua a me waiho ma te tangata whenua e whakatuwhera te keeti kia tomo atu ai he mea ki roto. Ka tuaruatia aku korero, tuatahi te Kooti Whenua Maori, tuarua me waiho ma nga Komiti e whakahaeve ia poraka ia poraka whenua, tuatoru kia whakaturia he tangata pai hei whakahaere i nga whenua a nga Maori kia whakaakona ratou ki nga ritenga katoa e whiwhi ai ratou ki te rawa me te ora e whai atu ai ratou i nga tapuae o nga Pakeha. Te take i kaha ai nga Pakeha ko a ratou tikanga whakatopu i a ratou, to ratou take kaha tenei. Kaua te Kawanatanga e tango ki a ia anake te mana o te whakahaere, kati iho mana ko nga take me nga reiti e tangohia nei i runga i nga whenua Maori. I runga i nga tikanga Maori o mua, i riro anake i nga rangatira nga painga me nga oranga o te whenua ara nga manu me nga aruhe me nga momonatanga katoa. Na inaianei kua riro aua momonatanga i a te Kawanatanga i a te Kuini. Kati ma ratou, waiho ki nga Komiti Maori te whakahaere e tau ai te Pakeha ki runga ki a ratou whenua, engari e tika ana kia whaimana ana te Kawanatanga, otiia ko te mahi nui me waiho ki nga Maori. Titiro ki te mana nui kua hoatu ki te Tumuaki o te Kooti Whenua Maori kei a ia anake te tikanga mo te whakaae mo te whakakore ranei i nga whakawa tuarua, a he nui te mate kua tau mai ki nga Maori i runga i taua tikanga. Titiro ki te tini pitihana tono whakawa tuarua kua tae mai ki te Komiti tikanga_ Maori ko au tetahi mema o taua Komito kua kite ahau kaore rawa a matou mana kei te Tumuaki anake, nui atu te mate kua pa ki nga Maori mo tenei mea. E kore hoki taua Tumuaki e whakaae ki te whakawa tuarua nana ano hoki te whakawa tuatahi. Wai hoki ko te mana mehemea ka waiho ki te Kawanatanga anake ka tahuri ratou ki te hoko ki te reti i nga whenua a nga Maori kaore a ratou patai ki nga tangata whenua i te tuatahi a he raruraru nui tona mutunga iho. Tera pea e pai te whakahaere a tetahi Kawanatanga, kei tetahi Kawanatanga o muri ka kino pea. Ka haere he Maori ki tetahi Pakeha korero ai i te mate kua pa ki a ia he whiowhio kau tana mahi kaore e whakarongo. Na he tikanga ko i mua i waiho ki o matou rangatira te whakahaere ki te mahi kino ratou ka taea te whakahe tau ana te whakama nui kia ratou. Engari kaore he whakama ki tenei iwi ki te Pakeha e rite ana ratou ki te whakapakoko kowhatu kei waho anake te aroha kei roto me te punga, parekareka ana a ratou korero muri iho ka anga ke. E tono ana ahau ki tenei Whare kia whakaaro ratou na ratou anake te mahi i mua, waiho te paku toenga o naianei kia matou ki nga Maori. Mehemea ka whakaritea a matou hiahia kua tau mai te ora kia matou. Kaore au e ki atu na te Kawanatanga anake tenei painga ka whakataikiu ahaa ki nga Mema o tenei whare. Te mea nui ki roto ki teuei Whare ko te pootitanga ka riro ma te pooti nui e whakamana te ture pai te ture kino, kaore i te paingia e nga Maori tenei tikanga, erangi ki te paahitia he ture pai e tenei Whare ka tahi au ka mohio kua tau mai he maramatanga ki nga iwi Maori. Ka tahi ka rite te mahi o tenei Whare ki nga tangata e atawhai ana i nga turoro me nga rawa kore me nga mea e aue ana i te mate. Me whakarite e ahau nga ture kino i mahia i mua ki tetahi takuta e rapu ana i te mate o tetahi turora ka tahuri ka haehae nui rawa atu te mamae e pa ana ki taua turoro i runga i te mahi a te takuta i tona mate o te tuatahi. Kua mutu aka korero mo nga tikanga o tenei Pire mo te whakaoranga i nga whenua o Wahanui.

page 36