Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Weneri, te 29 o Oketopa, 1884. — Ture Whakatau Rahui Tai Hauauru

Weneri, te 29 o Oketopa, 1884.
Ture Whakatau Rahui Tai Hauauru.

Te Puke Te Ao.—Ka motini kia whakahokia taua Pire kia whakauruhia ki te rarangi tuawha tenei kupu, ara, "E kore e mana te Kai-Tiaki o te Katoa ki te hoko i nga whenua i raro i tona whakahaere, erangi me matua whakaae nga tangata nona taua whenua katahi ka tika."

Te Parnihi.—Ka mea kore rawa he mana o te Kai-Tiaki ki te hoko i nga whenua a nga Maori na reira kaore rawa he tikanga kia whakauruhia aua kupu e korerotia nei e Te Ao.

Wi Pere.—Ki tana whakaaro kei te pai tonu te tono a Te Ao i te mea he nui rawa nga Ture kua huia ki roto ki tenei Pire. Kua uru katoa mai nga Ture o te tuatahi. Tera hoki tetahi rarangi e mea ana ka whai mana te KaiTiaki ki te whakakore i nga here i runga i nga whenua. Mehemea kaore taua tangata e ahei ki te hoko he aha te take i whakamanaia ia ki te unu i nga tikanga here? Ahakoa kua ki mai te Minita Maori kaore he mana o te Kai-Tiaki ki te hoko kaore i marama te kupu pera i roto i te Pire. Me kite rawa nga Maori i te kupu pera katahi ka tika. Ka nui te awangawanga mo etahi kupu o taua Pire, me nga kupu e hoki ana ki nga Ture o te tuatahi. Ma te roia anake e kimi te ritenga o aua tu kupu. E ki ana taua Pire ka whaimana te KaiTiaki ki te tuku i te whenua." Na he maha nga tikanga kei roto i tenei kupu "tuku" ara he reti, he hoko, he riiwhi, e aha noatu. Mehemea ka apititia nga kupu e meatia nei e Te Ao ka tahi ka ora nga whakaaro a nga Maori.

Te Paranihi.—Tuturu tana kupu kore rawa e mana te Kai-Tiaki ki te hoko.

Paahitia ana taua Pire.

Wahanui Te Hutere.—E te Tumuaki, ka mihi atu ahau ki akoe me nga Mema katoa o tenei Whare. Tena kotou. He nui no toku hiahia ki te whakapuaki kupu ki te aroaro o tenei Paremeta mo te taha ki toku iwi; na tera ahau i kawe mai. E rua nga tikanga i haere mai ai ahau. Tuatahi, kia whakamaramatia e ahau aku whaka-page 31aro kia koutou; tuarua kia titiro ahau i nga mahi e whakaotia ana i roto i tenei Whare. Ka whakapuaki ahau inaianei i nga kupu me nga hiahia a oku iwi. Te take tuatahi ko to matou oneone, te whenua o a matou tupuna tae iho ki ahau me toku iwi. E ki tuturu ana ahau, ko to matou whakaaro e penei ana ma matou anake e whakahaere aua whenua. Tuarua, kaore matou e pai kia haere mai te mana o te Kooki Whenua Maori ki runga ki aua whenua, i te mea he whenua papatupu era no matou ake kaore ano kia ekengia e te mana Pakeha, kaore ano kia pa noa tona ringaringa, kaore ano kia takahia noa e te waewae o te Pakeha. Kaore ano kia whai hoko, reti ranei, aha ranei. Koia ahau e ki nei: Waiho kia matou te tikanga me te whakahaere inaianei, muri iho ma matou tahi ko te Kawanatanga e ata whakaaro he ture hai whakahaere. Kua oti i ahau te whakapuaki i oku whakaaro ki te Minita Maori: tana kupu utu mai, "Kei te pai o mahara." A kia roa noa atu taku nohoanga ki Poneke nei ka kite ahau i te Pire e takoto nei ki te aro aro o tenei Whare. No te tirohanga atu ka kite ahau i nga niho roroa niho kokoi o taua taniwha kei te upoko, kei te waha hoki me te tara hoki kei tona hiku; mohio ana ahau ko ana niho kokoi rawa hei horo i nga tangata, me te tara hei whakamate i te whenua. No toku kitenga i enei niho tuatini, ka mahara ahau, kei te he: Titiro ia ki te wati kei toku ringa ringa e mau ana, noku tenei wati. Mehemea ka pakaru, maku e mau atu ki te watimeke kia mahia, me toku tohu tohu atu hoki nga mate ki aia, a mana e mahi i runga i taku i tohu tohu ai. Kei te otinga ka hoki mai ano toku wati ki au: kei au anake te tikanga. Na e pa ana tenei kupu whakarite naku ki toku whenua. Ki toku hiahia me tino hurihuri te Whare i aku korero. Kaua e mahara penei, ko te tango whenua te mea nui rawa. Kaore, erangi te pono me te tika me titiro te Whare ki ena. A kei te penei aku mahara inaianei i muri o toku kitenga i tenei Pire kua tono ahau ki te Minita Maori kia whakaurua etahi rarangi marama ki roto. I te mea kaore kau rawa he raruraru e tau ana ki oku whenua inaianei; kei te takoto pai tonu toku tupura oneone. Erangi kei te mataara toku ngakau kei pa mai he raruraru, na reira ahau i haere mai ai. A koina ano te putake i rere ai a Tawhiao ki Ingarangi: he wehi nona kei pa kino ki tona whenua nga ture kua hanga e tenei Whare. Na kua rangona inaianei te kupu o te tumuaki o te Kawanatanga o Ingarangi, kua mea atu ia kia Tawhiao kia hoki mai ki Aotearoa, koia ahau e tono nei ki tenei Paremete kia mahia he ture tika mo toku whenua. E tino hiahia ana ahau kia tika kia pai rawa te whakahaere o tenei Whare i nga ture o to tatou Ariki tapairu e noho mai ra i Ingarangi kia oti pai ai he tikanga e noho tahi ai i runga i te ora nga iwi e rua, Pakeha, Maori. Kauaka e whakamanaia etahi o nga rarangi o tenei Pire hou; me te mea i mahia kaikatia, kahore i ata whakaarohia. Koinei aku kupu ki tenei Whare; me titiro mai ki taku e pai ai, me ta toku iwi i hiahia ai, ara, kia waiho te tikanga me te whakahaere mo a matou whenua kia matou anake. Tetahi o aku tino tono ki tenei Paremate, ko te hoko waipiro me arai rawa atu, kaua rawa e tuku mai taua mea whakarihariha ki tomatou takiwa. E tohe ana ahau kia kaha rawa koutou, nga Rangatira o tenei Whare kia tutakina rawatia taua mea hara kei kai haere mai ki to matou takiwa ngau kino ai oku iwi. Heoi aku korero; me apiti atu ki tenei kupu, kia pai rawa takoutou whakatakoto ture mo matou nga iwi Maori me o matou whenua.

Te Puke Te Ao.—E koa ana ahau mo te tukunga maio Wahanui kia whakapuaki korero ki te aroaro o tenei Whare. Ki toku whakaaro he mea hou tenei, ara te tuku mai i nga tangata e whai raruraru ana ki te whakaatu i ana mate hei titiro ma tenei Whare. Kati aku mo tena. Ka korero ahau inaianei mo nga kupu o Te Minita otiia na te roa rawa o te whai korero a Wi Pere no reira kua ahua ware ware ahau ki etehi kupu. Heahakoa, ka korero ahau mo nga kupu i mau i ahau. Muri iho ka korero ahau mo tenei Pire. Kua ki mai te Minita Maori, na era Kawanatanga etahi o nga he e peehi nei nga Maori inaianei, tika rawa tena kupu ana, otiia e rite ana aua mahi he ki tenei Pire e korerotia nei. Kua rongo ahau ite kupu a Wahanui mo nga niho roroa, kokoi, kei page 32roto i tenei Pire. Tera e whakahe etehi o nga mema o tera Kawanatanga ki tenei Pire. Tuatahi ko tenei kupu "Kaihe." Na he nui nga tikanga o taua kupu, tera e raruraru e pa ana taua kupu ki nga hoiho. Na ka homai taua raruraru ki runga ki o matou whenua. Tetahi tikanga o taua kupu, ko nga hawhe kaihe o nga iwi katoa, hawhe kaihe Tiainamana, Mangumangu aha ranei. A he mea tika ranei kia haere mai enei kaihe katoa ki nga Whenua Maori? Ki toku mohio me pa tenei kupu ki nga hawhe Maori hawhe Pakeha. A me aroha hoki nga Pakeha ki aua kaihe, i te mea he hawhe Pakeha ratou. Kaua e waiho ma nga Maori anake e atawhai. E haere ana ta nga Pakeha ritenga i runga i te whakapapa, me nga Maori hoki e pera ana ano, koia ahau i mohio ai me whakaaro ano nga Pakeha ki nga hawhekaihe, aua e waiho ki nga Maori anake. Tenei ano hoki tetahi tikanga o tenei Pire e mea ana ka tau ona tikanga ki nga whenua katoa, ahakoa papatupu, Karauna Karaati ranei. Ki toku mohio e he ana tenei. Ko te mea tika, ko nga whenua Karauna Karaati aua e whakaekengia e tenei Ture, ka tika. Me whakaaro te Whare ki tenei. A mehemea ka kapea nga whenua Karauna Karaati, me kape hoki nga whenna Maori. Ko enei whenua hoki he mea tuku iho kia matou i raro i nga tikanga Maori, mai ano i o matou tupuna. Koia te putake o taku whakahe ki tenei rarangi, a e mea ana ahau me whakakore tenei. Kei te whakahe hoki ahau ki nga reiti e kohia nei i runga i nga whenua Maori. E whakahe ana ahau kia kohia aua reiti i runga i o matou whenua hei utu i nga nama o te Koroni. Ki toku mohio katahi te Ture kino rawa atu. Kahore i penei te mahi o nga Kawanatanga i mua. E kapea ano e ratou nga whenua Maori kei ekengia e tenei Ture. Kua kite te Kawanatanga i te huhua a nga pitihana Maori kua tukua mai ki tenei Whare, na reira ka aki aki ratou kia hohoro te paahi tenei Pire. Me korero hoki ahau mo tetahi rarangi e ki nei "Ko aua moni me utu ki te Kauti moni o te Koroni." Kei te whakakino ahau ki tenei rarangi. E rite taku mohio ki ta Wahanui iaia e ki nei ka puta mai he mate ki nga whenua Maori i raro i tenei rarangi. I era Kawanatanga, ka haere ratou kia kite ia Tawhiao, ko tana kupu tonu, "Waiho te mana me te whakahaere o toku takiwa ki au, me te whakahaere mo nga rori me nga ruri me era atu mea. Waiho ki au. E mea ana ahau me nuku atu tenei Pire mo tera tau. Waiho kia tutaki te Minita kia Tawhiao me tona iwi katoa. Kia kite he kanohi he kanohi; kia mohiotia pewhea tona whakaaro. Koa ana taku ngakau i toku rongonga i te kupu a te Minita Maori e mea nei ia ka puritia etahi rarangi kia tae atu ki tera tau. Pai ana toku whakaaro mo tana kupu penei. I te mea nana ano i homai tenei Pire, a e kaha ana ia ki te kawe kia wawe te paahitia. A ki te whakanekehia katahi ka rite ki te whai korero a Te Kawanatanga i whakapuakina i te 19 o Akuhata. I penei taua whai korero, ahakoa e kitea ana e te Kawanatanga kei te he etahi o nga tikanga o nga ture e mau nei, e kore e whakatikaia, e kore e homai he ture hou inaianei erangi ka ata waiho mo tera tunga o te Paramete. Na inaianei kua kore tera kupu kua homai e te Kawanatanga te Pire e takoto nei kei te aroaro o tenei Whare. Tenei etahi tikanga o taua Pire ka pa kino ki nga Maori. Otiia i te mea kua ki mai te Minita ka whakanekehia e ia aua rarangi kua pai taku ngakau. E ki ana a Wi Pere me hiki tenei Pire mo te Turei. Kaore ahau e pai kia hikitia, kei mau mau whakakahore i nga rarangi kino e te Minita Maori, ka whakaurua mai e Raka nga rarangi o tona Pire. Kahore ahau e pai ki te pena.

Ihaka Hakuene.—Tenakoe E Te Tumuaki, me koutou e te Kawanatanga, me nga mema katoa hoki o tenei Whare. Toku hiahia ki te mihi atu kia koutou mo ta koutou ngakau mahaki ki te tuku mai i tetahi tangata o toku iwi o te Maori kia korero ki te aroaro o tenei Whare. Ara mo Wahanui kua haere mai nei ki te whakapuaki i ana mahara mo nga mate e pa nei ki te tangata. E hara i te mea e korero ana ia mo tona tinana anake, kaore, erangi e korero ana ia mo te iwi Maori nui tonu. Na kua mohio te Whare inaianei ki ona whakaaro. Kua puta hoki te korero a te Kawanatanga mo te ahua o nga mahi page 33ka meatia e ratou. Kaore ahau e korero roa mo tenei Pire i te mea kua roa te korerotanga. Ki toku mohio kaua a Wahanui e whakaae ki tetahi atu Pire kei he. Ki toku whakaaro me waiho kia te Kawanatanga te hanganga ture mo nga Whenua Maori; te take i penei toku mahara, he mohio noku ki te ahua o te Maori. E penei ana matou, ki te motu toku waewae e te toki, e kore ahua e kaha ki te whakaora i ahau; ka haere ahau ki te kimi takuta. Na mehemea na tetahi tangata te toki i motu ai ahua, ka ki ahau mana ahau e whakaora, e atawhai. Waihoki ko nga Maori ki te mate ratou ia ratou ano, kowai hai whakaora? Mehemea na te Kawanatanga te toki i motu ai ratou, ma te Kawanatanga ratou e kawe ki te ora. E pa ana tenei kupu whakarite naku kia Wahanui. Ki te whakauruhia e ia he rarangi, na kaputa mai he raruraru i runga i etahi o aua mea ra, kowai hai whakatikatika, ko wai hai whakamarie? Na mehemea na te Kawanatanga te Pire muru i nga Whenua a nga Maori, a tupu ake ana be raruraru i runga i taua mea. Ka tuwhera tonu te huarahi mo nga Maori kia haere mai ki tenei Whare ki te kawe mai a ratou mate, kia whakaorangia, ko a ratou raruraru kia whakatikaia. A tera e manaakitia ta ratou haere mai e tenei Whare: ka mea te Paremete, nana te he, a mana e whakaora e whakatika tona he. E kore e puritia. E koa nui ana toku ngakaru mo te aroha o te Kawanatanga ki au inaianei. Mo te Take Kuri tenei kupu aku. Mehemea na nga Maori taua ture, kaore he huarahi e ora ai matou. A na te mea na te Kawanatanga heoi ka anga atu te inoi me te titiro ki te Kawanatanga. Mana e horoi oku roimata. Koi nei te take o toku ki kahore au e whakahe ki tenei Pire. A e kore au etahuri ki te whakatikatika ki te aha ranei, ka tukua e au kia paahitia. Kei toku kitenga kua pa he he ki nga Maori, kua marama toku haere mai ki tenei Whare, ki te Kawanatanga hoki mei kore ahau e atawhaitia. No reira ka whakawhirinaki ahau ki nga kupu a te Minita Maori. Ka mau tonu toku titiro ki ana kupu; kaore ahau e whai mahara ki te Pire nei. Ka anga ke oku mata ki aua kupu a te Minita Maori. Ka tono hoki ahau kia perelitea aua kupu ki te reo Maori kia kite ai te motu katoa. Heoi te mea e toe ana ko toku whakawhetai ki te Whare nei mo te whakarongo pai mai ki oku korero, mo te mahi hoki kua mahia nei. A ka inoi tonu ahau kia tau te rangimarie ki to tatou Kuini, ki te Kawanatanga me nga mema katoa o tenei Whare.