Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Taite, te 3 o Akuhata, 1882

Taite, te 3 o Akuhata, 1882.

Poutapete i Mangakahia.

H. M. Tawhai, he pantai tenei naku ki te Kawanatanga, mehemea ka whakaaetia e ratou te Pitihana tono a Mitai Penetani ma mo tetahi poutapete i mangakahia? I whiriwhiria taua pitihana e te Komiti mo nga mea Maori, tukua atu ana ma te Kawanatanga e whakaaro. E hiahia ana au kia mohiotia mehemea kua peheatia taua mea.

Te Honehana, kua tukua e au taua Pitihana ki te Tumuaki o te Poutapete i Akarana, kia whakaaturia mai e ia mehemea e tika ana kia whakaturia he poutapete ki reire. Kaore ano kia tae mai tana ripoata ki au, no reira e kore e taea e au te whakohoki tuturu atu i to patai i naianei.

Rahui Urupa I Murikauhaka.

H. K. Taiaroa, e patai ana au ki te Minita mo nga Whenua, mehemea ka tukua mai e te Kawanatanga he Pire i tenei Paremete, hei whakamana i te tukunga o te Karauna karaati mo te urupa i Murikauhaka, e tata ana ki Mataau? Ko aua urupa kei roto i nga whenua a te Karauna. He kainga ano taua wahi no nga Maori o mua rano tae noa mai ki tenei ra, e tata ana ki te huanui, e wehe ana au kei wareware te Kawanatanga, kei tukua hoki kia hokona. I whakaaetia ano hoki e te Minita mo te page 46taha Maori; kei au ano tana pukapuka whakaae mai mo taua whenua.

Te Roretana, kua puta ano te kupu whakahau kia rahuitia taua whenua hei urupa, e kore e riro ke mo etatahi atu tikanga. Kaore he tikanga kia karaatitia taua wahi, natemea ka rahuitia hei urupa.

Motini Kura Maori Mo Taumutu.

H. K. Taiaroa.—E motini ana au kia Komiti te Whare kia whiriwhiria tetahi tono pai ki te Kawana, tenei e tu nei hei Kai-whakahaere mo te Kawanatanga; he tono atu kia whakanohoia kia £800 ki runga ki nga Pukapuka-moni hei hanga i tetahi kura Maori me tetahi whare mo te kai-whakaako ki Taumutu, e tata ana ki Tautipiriti (Southhridge).

Te Tiki (Minita o nga Kura). Ko taku kupu tenei, i tera taenga mai o tenei motini ki te aroaro o te Whare i whakaaetia e au i runga i te mea me ata whiriwhiri ano e au. Na kua kore he take i naianei e tohe ai te mema nei ki tona motini. E kore e taea e te Kawanatanga te whakanoho kia £800 ki runga ki nga pukapuka-moni, engari kua tata te oti tetahi whakaritenga e rite ai te hiahia a te mema nei a Taiaroa,—ara kua tuhi reta te Kawanatanga ki te Poari Kura o Kautipere Nota; a kua penei i naianei te takoto o tenei mea: E whakaae ana te Kawanatanga ki te utu i te hawhe o nga moni mo tenei kura, notemea e ahua nui ana nga tamariki Maori kei reira; na, e whakaae ana hoki te Poari Kura ki te utu i tetahi hawhe notemea he tamariki pakeha ano kei taua takiwa. Heoi ano te mea e raruraru ana i waenganui i te Kawanatanga me to Poari Kura, ko tenei na,—ma tewhea ranei o raua e tiaki te Kura. I naianei kei te hiahia te Poari Kura ma te Kawanatanga e tiaki te Kura, a, e hiahia ana te Kawanatanga ma te Poari ano e tiaki. Ki taku whakaaro ko te mea pai ma te Poari e tiaki te Kura, e whakaae ana te mema o Akaroa ki tenei; koia hoki tetahi o nga tangata o taua Poari, a ki taku mohio tera ia e mea atu ki te Poari kia peratia. Ko tenei ka hangaia ano te kura, ko te mea anake kaore ano kia rite ko te hunga mana e tiaki; otira i runga i nga kupu a te mema mo Akaroa e whakaaro ana au tera ano e whakaae te Poari ma ratou e tiaki the Kura; heoi me mutu te korero kaore he take kia hoatu he moni ki nga pukapukamoni.

H. K. Taiaroa. E whakapai ana au ki nga kupu a te Heketari o te Koroni (a Tiki) ma te Kawanatanga e utu te hawhe o nga moni, ma te Poari Kura tetahi hawhe. E hara taku i te hiahia anake ko nga moni kia whakaaetia mo taua mea, ko taku hiahia nui ke kia whakaakona nga tamariki o nga iwi e rua e noho ana i reira. Ko nga tamariki Maori o reira e nui atu ana i te 20, ko o ratou ingoa katoa i ata tuhia ki roto ki te pitihana i tukua atu ki te Poari. I mua tata ake nei i haere au kia kite i oku whanaunga i reira, na ka kite au i nga tamariki e tae ana nga tau ki te 19, a iti iho etahi. e haereere noa iho ana i reira kaore rawa he mea he whakaako i te matauranga ki a ratou. E hara i te mea mo aua tamariki anake i kaha ai au ki te tohe i tenei kura, engari e whai ana au kia tu he kura hei painga tuturu mo nga tupuranga o muri ake nei. E whitu maero te mamao atu o te Kura o Tautipiriti i Taumutu, no reira ko nga tamariki o Taumutu e haere ana ki taua kura, e pau ana ia ratou nga maero 14 te haere i te ra kotahi. I te haerenga o te Mema Maori o te Pito Whakararo (Mohi Tawhai) ki reira, i na tata ake nei, i kite ia e ara rawa ana nga tamariki i te ata-po kia ahei ai ratou te tae atu ki te Kura i Tautipiriti i te 9 o nga haora i te ata. E hara i te mea mo aku tamariki taku e korero nei notemea kaore ratou i te pera me nga tamariki o Taumutu, e kaha ana aku Tamariki ki te haere ki nga kura o etahi atu takiwa; engari e hiahia ana au kia tu he kura Maori mo nga tamariki ano e noho ano ki Taumutu. E tika ana he kura ano kei te tahataha o Waihora e wha maero te tawhiti atu, engari he kino te rori haerenga atu ki reira, a e kore hoki e tata nga tamariki pakeha o te taha whakatetonga ki taua kura. I roto i te pitihana i tukua atu e nga iwi e rua ki te Poari Kura nui atu i te wha tekau nga tamariki e whakahuatia ana i roto, a e maha ano nga tamariki o te pito whakatetonga kihai i whai taina kia tuhia o ratou ingoa. Kua rongo nei au i nga kupu a Te Heketari o te Koroni e pai ana kia whakaae au, engari ka ki atu ano au page 47ki te Whare me tere tonu te whakatu he kura ki reira. Ki taku whakaaro hoki e tika ana nga korero a te mema mo Akaroa tera ano e awhina mai te Poari Kura, era ratou e utu i te hawhe o nga moni e pau ana i te whakaara i taua kura. Kua tae mai tetahi reta a te Poari ki au e whakaatu mai ana kei te whakaae tonu ratou ma ratou tetahi wahi o taua mahi. Penei nga kupu o taua reta:—

"8 o Noema, 1881.

"E Ta,—E tuhi atu ana au ki a koe mo te Pitihana i tukua mai nei e koutou e nga tangata o Taumutu,—Maori, Pakeha—ki te Poari; e tono nei keutou kia hanga he kura ki taua takiwa; i tae atu tau Pitihana ki te Poari i te Taite nei. Ko taua kura hei kura ke mo nga Maori te nuinga, na ko aua kura kei raro ke i te Tari Kura, kua tukua atu e te Poari ki te Minita, i runga i te whakaaro mehemea ka whakaae te Kawanatanga kia hanga he kura ki reira, me te titiro hoki he maha nga tamariki Pakeha, tera ano e whakaae te Poari ma ratou e utu te hawhe o nga moni mahi i taua kura.—Na,

"J. V. Koropana-Wiiri,
"Heketari.

"Kia H. K. Taiaroa,
"Taumutu."

Na ko te reta i tae mai ki au a to Kawanatanga i rereke i ta te Poari. Penei tau reta:—

"Tari Kuaa,

"Poneke, 21 Pepuere, 1882.

"E Ta,—Kua whakahaua ahau a te Minita mo nga kura kia utua atu to reta o te 17 o Hanuere, 1882, mo te whakatu kura ki Taumutu.

"Kua whakahaua ahau kia tuhi penei atu ki a koe. I runga i te ata whiriwhiringa mo tenei mea, e hara te Kura o Tautipiriti i te kura tutata ki Taumutu, engari ko te kura i te tahataha o Waihora e toru maero me te hawhe te matara atu i to kainga, ko te huarahi e tika ana ma roto i te tekihana e noho na koe i runga.

Kaore e kitea he take kia hanga te kura e tonoa na e koe i roto i to pukapuka.

—Na, "Home Hitirapa.

"Kia H. K. Taiaroa,
Taumutu, Tautipiriti."

Koia nei te take o taku motini, notemea i kite au i rereke te reta a te Kawanatanga i ta te Poari. Engari i naianei kua ronga au i nga kupu a te Minita mo nga Kura (a Tiki) e whakaae ana te Kawanatanga ki tenei tono, heoi me whakaae hoki au. Ko taku hiahia nui me tu tonu i naianei te kura, ko tenei ka unuhia e au taku motini.

Pire Whakamana Komiti
Maori.

H. M. Tawhai.—Kua rongo ahau i nga korero a te Minita mo te Taha Maori mo tenei Pire. E hara i te mea ko tenei anake te Pire e kore e painga ana e nga Mema o tenei Motu. E kiia ana hoki e nga Mema o tenei Motu ko nga Mema o Te Waipounamu e kino ano ki nga Maori, na i oku tau e toru kua hori ake nei e noho ana ahau ki tenei Whare kua kitea e ahau ko nga hoa o nga Maori ko nga Mema o Te Waipounamu. He maha nga Pire e tukua ana ki tenei Whare e pa ana ki te Maori, a e whakakorea ana e tenei Whare; na ko tenei Pire i mahara rawa ahau ma te Minita mo te Taha Maori tonu e tautoko notemea ko te tikanga o tenei Pire he whakarite i te Maori ki te Pakeha. Mehemea he whakahe tana ki tena te whakakore hoki ia ki te ingoa "Minita Maori" e mau na i a ia. Ki te mea ia he nui rawa no te mana e hoatu ana e tenei Pire ki nga Maori me whakaaro tatou ki nga kupu o te Tiriti o Waitangi—ara, kia rite tonu te mana me nga tikanga ki nga Maori penei ano me nga tangata o Ingarangi. Ko te mea e whakahe ana ahau ko te hapai i te hoari, he maha nga tangata e mate ana i tena huarahi. I mua iho koi na ano taku whakahe a tae noa mai ki te takiwa o te raruraru i te Tai Hauauru i naia tata nei, i whakahe ano ahau ki te hapainga o te hoari. Ki taku whakaaro he whakakotahi ta tenei Pire i nga iwi e rua, he mea kia huihui tahi tatou kia aroha tetahi ki tetahi, hoi kaore e marama ki ahau te take i wehi ai te Minita Maori ki tenei Pire, ko tona tikanga hoki he mea kia mahi nga Maori i raro i te Ture mo nga mea e pa ana ki a ratou ake ano. Mehemea ka whakahe tonu te Minita Maori nei ki tenei Pire me tuku mai e ia tona ingoa ki tetahi o matou—o nga Mema Maori. E mea ana ahau me kaua e riri nga Mema o te Whare ki tenei Pire, a me whakaae te Minita Maori kia komititia i naianei.

page 48

H. K. Taiaroa.—E miharo ana au ki Te Minita mo tana menemana. Mehemea i penei ia mo te Fire Rahui Maori kua tika ia notemea nana tera Pire. Ko tenei Pire na nga Mema Maori, na te iwi Maori hoki, a he maha rawa nga pitihana kua tukua mai hei tautoko mo tenei Pire. Mehemea ko etahi wahi o tenei Pire e whakahengia ana e Te Minita mo te Taha Maori kati me tuku kia haere ki te Komiti hei reira whakatikatika ai, notemea he nui rawa te hunga nana i pooti tenei Pire i te korero tuaruatanga. Kaore e kitea e au te take I motinitia ai i naianei kia ono marama te Komititanga o tenei Pire. Tera pea etahi wahi e pai ana kia whakatikaia, erangi i runga i tona ahua katoa e pai ana au ki te tikanga penei ma nga Maori tonu e whakahaere a ratou mea. Kaore hoki e tika ma koutou anake—ma te Pakeha—e whakahaere nga mea e pa ana ki nga Maori. Na nga mahi a nga Pakeha mo te taha ki nga Maori i kiia ai i naianei kei te takoto raruraru nga mea Maori. Titiro hoki ki te mahi e tae ana ki te aroaro o Te Komiti mo nga Mea Maori, e tae ana nga pitihana ki reira inoi kia whakaorangia nga mate i puta ake i roto i nga Ture Whenua Maori me etahi atu ture. Titiro ki te nui o nga mate o nga maori i naianei, na tenei Whare pu ano aua mate. Me kaua e whai nga Mema runga i nga kupu a Te Minita mo te Taha Maori, he aha te take kia whakapono rawa ki a ai, mehemea ki te whakapono katoa nga tangata ki a ia ka rite ia ki a Te Karaiti. Ki taku whaka aro ko te mea tika me tuku tenei Pire kia haere ki te Komiti. Ki te penei te mahi a Te Minita mo te Taha mo nga Pire a nga Maori—ara te mea kia ono marama te Komititanga—tera ia e kite ka peratia ano te motini mo ana Pire; na me kaua ia e ki he whakatete kau na nga Mema Maori engari he utu ano mo tana mahi. Ka tautoko au i tenei Pire.

H. Tomoana.—Ki taku mahara e pohehe ana te titiro a etahi o nga mema kua korero nei mo runga i nga rarangi o te pire nei. I rongo au i nga kupu a te Roretana Minita mo nga whenua raua ko te mema mo Taranaki mo runga i tetahi rarangi. I ki aua mema o mea ana te rarangi 16 me tino whai te Kooti Whakawa Whenua Maori i nga whakataunga a a te Kooti, engari kaore raua i korero tonu i nga kupu whakamutunga o taua rarangi, mehemea hoki i korero tino raua i taua rarangi, kua kite raua e penei ana nga kupu, ara:—"A, me kaua e riro ma tetahi mea i roto i tenei, e arai te whakawa a te Kooti, te whakatau ranei i tetahi whakawa, i runga i nga huarahi e whakaritea ana etahi atu Ture e mana nei mo te whakahaere Kooti, aua; mehemea e kitea ana e te Kooti he tika kia pera." E kore e roa aku kupu whakamarama atu i naianei, engari me ki atu au mo runga i te hiahia a etahi mema kia whakatikaia etahi o nga rarangi o te pire, e pai noatu ana au kia menemana ano i roto i te Komiti. Na mo runga i nga kupu a etahi mema e korero kupu mai nei mo o matou tinana. E kore au e tahuri ki te utu i aua kupu, kei whakanuia ratou i runga i taku whakahoki atu.

Pootitia ana te motini "kia komititia tenei Pire." "Hinga ana.

Pootitia ana te motini "kia komohia atu te menemana kia ono marama ka komititia ai tenei Pire."

Rite tonu nga pooti mo tetahi taha mo tetahi taha.

Te Tumuaki.—Kua riro i naianei maku e whakatau tenei pooti. Mehemea ka pooti au ki te "Ae" ka kore tonu iho tenei Pire. E pai ke ana au ki te tuku i taku pooti kia taea ai ano e te whare te whiriwhire i te Pire nei. No reira ka tukua atu e au taku pooti ki te whakakore i te motini mo te ono marama komiti ai te pire. Kei te penei te tikanga, i runga i te pooti tuatahi i ki te whare kaua e komititia i tenei ra. Riro ana ma taku pooti e patu nga kupu "mo te ono maramo komititia ai te pire. Ka ahei i naianei te mema nana tenei Pire ki te tuku motini kia komititia tenei Pire i tetahi atu rangi.