Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Mane, te 19 o Hepetema, 1881

Mane, te 19 o Hepetema, 1881.

Pire Whakatu I Nga Rahui O Te Tai Hauauru (Taranaki).

H. Tomoana.—Ki taku titiro he rereke tenei tu mahi, ara; te waiho i tenei Pire tikanga nui mo te ra whakamutunga rawa o te Paremete katahi ka tuku mai; e whakapai ana au ki nga korero a te mema mo te Teemu, a Te Hiana, i mea nei mo te poto o te taima hei whiriwhiringa ma tatou i tenei Pire. Penei tonu te mahi i nga Pire katoa o Taranaki, kia tata tonu ki te mutunga o te Paremete katahi ano ka tukua mai. I te takiwa i herehere ai te Kawanatanga i nga Maori o Taranaki no nga ra whakamutunga rawa o te Paremete i hangaia ai e ratou aua tikanga. Ki taku mahara he whenua a Taranaki me nui atu te whakaaro i etahi atu wahi, waihoki mehemea e hanga Pire ana te Kawanatanga mo tera takiwa me tere te tuku mai ki te Whare i nga ra timatanga o te Paremete kia taea ai te ata whiriwhiri, no te mea he mea tika kia roa ano matou nga mema Maori e hurihuri ana i enei Pire. I etahi takiwa he mea pai kia tu he Maori hei hoa mo te Komihana, kaore au e pai kia penei te whakahaere o nga mea Maori, ara; kia kaua te Maori e mana ki te whakahaere erangi ma te pakeha anake e mahi i runga i tana i pai ai.

Pire Whakatau I Nga Rahui O Te Tai Hauauru (Taranaki).

H. K. Taiaroa—E Te Tumuaki, ki taku whakaaro me whai kupu ano au mo runga i nga korero mo te Tai Hauauru. E mohio ana tatou katoa i roto i tenei Whare me era i waho, kua maha noa atu nga tau e tipu ana tenei rakau tae mai ki naianei. Ki taku whakaaro me tahuri te Kawanatanga i naianei ki te whakaoti i tenei korero nui. I taku tirohanga i te ripoata a nga Komihana, a Te Pokiha raua ko Te Pere, ka kite au i etahi whakataunga nui a aua tangata; tetahi mea it kite au i roto i taua ripoata, ko te nui o nga whakaaetanga a nga Kawanatanga o mua ki nga Maori kihai ano kia whakamanaia; na te Kawanatanga ano o mua atu i tenei etahi whakaritenga kihai i wakamanaia. Ka taea ano e tatou te whai nga raruraru nei ki aua putake, ara; i tipu mai enei raruraru i te kore kaore i mana aua whakaritenga, a, me te rau-patutanga i nga whenua o te Tai Hauauru. E hiahia ana au kia ki atu ki te Whare i naianei me mutu te whakaae noa atu ki nga Maori, tera koutou e hoatu etahi mea ki a ratou; erangi me hoatu tere tonu kaua e waiho ko te kupu anake. Tetahi, ki te whakaae page 33kouton i etahi mea ma nga Maori me tuhituhi rawa kia kore ai he pohohetanga i muri iho. Na mo runga i tenei Pire Whakatau i nga Rahui o te Tai Hauauru kua tukua mai nei e te Kawanatanga, ki taku whakaaro he Pire pai ano; heoi ano taku whakahe ko te nui o te mana e hoatu ana ki te Komihana; ko te tikanga o taua mana he tuku i te whenua katoa ki te Kai-tiaki, na ki te hiahia te pakeha kia pa ki aua whenua me ahu atu ia ki te Kai-tiaki whakarite ai—ko tona mutunga ka tae ki nga tau e toru, e wha, e rima ranei ka riro katoa te whenua ki te ringaringa o nga pakeha. Na ko wai ka mohio ka puta mai ano pea nga raruraru penei me enei kua rongo ake nei tatou. Ko taku kupu tenei mehemea e tuku ana koutou i nga whenua ki nga Maori me tuku Karauna Karaati atu ki a ratou, kaore hoki tatou e mohio ka pehea ranei te whakahaere a te Kai-tiaki. Titiro oti ki te 8 o nga rarangi o te Piree ki nei,—

"Ka ahei te Kawana i ia wa, ki te whakatu i tetahi tangata tika ki tana e pai ai, ki te whakamutu ranei i a ia, hei KaiTiaki mo nga Rahui ki te Whakataunga o te Tai Hauauru, hei whakahaere i nga tikanga i runga i te tohutohu a te Kai-Tiaki mo nga rahui katoa ka whakataua kia whakahaerea e ia i raro i tenei Ture.

"Ka tukua ki taua Kai-Tiaki kia mau ki a ia kia whakahaerea hoki e ia nga tikanga me nga mana katoa mo nga rahui ka tukua ki a is hei mahi, i raro i nga tikanga o tenei Ture; a i raro i aua tikanga here i runga i te hoko i te riihi, tetahi atu tuku ranei e tau ana ki aua rahui, ka ahei ia ki te whakawhiti, ki te riihi ki te tuku pehea ranei i etahi o aua rahui ki tana e kite ai he mea tika kia peratia, i runga hoki i te whakahaere e ahua marama ana ki a ia, hei painga me nga Maori na ratou aua rahui kia nohoia hoki te takiwa ki te tangata; a ko te mahi ma taua Kai-Tiaki, i runga i tana whakahaere i nga mana ka whakatau a ki a ia e tenei Ture, me whai korero ia ki tetahi tangata Maori ki etahi tangata Maori ranei e mohio ana ki nga tangata mo te wahi rahui e whakahaerea ana, a ka tono hoki ki aua tangata Maori kia whakahoa ratou ki a ia i runga i tana mahi, a me haere nga mahi mo taua rahui kia ahua rite ki nga hiahia a nga Maori e whai take ana ki taua rahui."

Mehemea ka hoatu te mana katoa o enei whenua ki te Kaitiaki, e kore tatou e mohio ka pewhea ranei tana whakahaere. E kore e pai nga maori kia penei te tuku i to ratou mana ki tetahi atu, mehemea hoki e haere ana te Minita mo te Taha Maori ki reira whakamarama atu ai i tenei tikanga ki a ratou, tera tonu ratou e whakapuaki i ta ratou whakahe ki a ia. E mohio ana tatou ki nga mate nui e puta ana i roto i taua mahi Kai-tiaki, i te mahi Kooti Whenua, me etahi atu tikanga tiaki. E mohio ana hoki tatou he maha nga tukunga a te Kai-tiaka i nga rawa e tiakina ana e ia, a, mate ana ko nga tangata no ratou aua mea. Ki taku whakaaro ko nga rahui kua whakataua atu ki nga Maori o tera takiwa me tuku Karauna Karaati atu ki a ratou, me whakamau atu ranei ki a ratou i runga i etahi huarahi ke o te ture. E hiahia ana au kia mutu te raruraru o Taranaki, na ki taku whakaaro hoki koia nei te taima hei whakaotinga pai i aua raruraru, a me tahuri te Kawanatanga ki te whakaoti. Mehemea e ngakau nui ana te Kawanatanga kia muta te raruraru o te Tai Hauauru a kia ora nga Maori, e pai ana, tera au e awhina ia ratou i roto i to Komiti, a tera au e menemana i te Pire kia pai ai ki nga Maori.

Te Pire Whakatau I Nga Rahui O Te Tai Hauauru.

Meiha Te Wheoro.—Mo runga i te Pire e korerotia nei i roto i te Whare, kua rereke aku whakaaro inaianei mo nga whenua o te Tai Hauauru. I mahara au i whakaaetia etahi whenua ma nga Maori o taua takiwa, a kaore i whakatuturutia aua kupu whakaae, na te roa hoki o te takoto kau o aua kupu i tupu ake ai te raruraru ki Taranaki. I whakaaro au i reira, me whakaoti tika taua mahi, me whakahoki tonu te whenua ki nga Maori, a me kaua hoki e pa atu te ringaringa o te Kawanatanga ki aua whenua e whakahokia nei ki nga Maori. Ara me penei ano me te tangata e hoatu ana i te taonga ki tetahi atu tangata, e kore e tahuri atu a muri ki te tango mai ano. I whakaaro au me pera ano hoki aua whenua, me waiho ano ki nga Maori te whakahaere i o ratou whenua. I mahara au me penei page 34te whakahaere kia pai ai nga Maori, kai mutu ai hoki te raruraru i taua takiwa. No naianei ka whakaaro au, me pehea ra e takoto pai ai aua whenua. Ko taku whakaaro o te tuatahi te mea e paingia ana e nga Maori o taua takiwa, koia ra hoki to ratou hiahia. Na he mea hou ki au nga tikanga o roto o tenei Pire, a he mea hou hoki ki nga Maori o reira. E ahua pai ana ano au ki etahi tikanga o tenei Pire, engari e hiahia ana au kia tino marama rawa nga mahi mo taua takiwa, kia mohiotia ai. Tenei tetahi mea i marama ki au i roto i tenei Pire, ara kia tukua nga Karaati ki nga Maori. Engari tenei ano etahi mea kahore ano kia marama i au. Mehemea e hiahia ana te Kawanatanga kia kaua e whaimana nga Maori ki te hoko i aua whenua, he aha te tuku ai nga kupu here ki roto ki nga Karauna Karaati, kia kore ai e taea te hoko ahakoa whakaae te Kawana? Ka pai noatu tena ki au. Tera pea e tahuri etahi atu Paremete ki te mahi tikanga mo taua takiwa, a e kore hoki e mohiotia nga mahi o nga ra e haere ake nei. I roto i enei tikanga e waiho nei ma te Kawana e whakahaere, e kore e mohiotia nga mahi a etahi atu Kawanatanga. E kore e kitea atu e tatou nga mahi katoa o nga ra e haere ake nei. Tera ano etahi whenua kua Karaatitia, a kuhua ana nga kupu here, ma te Kawana ano e whakaae katahi ano ka taea; na i runga i etahi o enei tikanga, mehemea he hoa no te Kawanatanga te tangata e hiahia ana ki te hoko, ka unuhia e ratou nga here, kia taea ai te hoko i te whenua. Kahore ano kia marama i au nga tikanga o te Pire nei, tera pea e marama ana ki nga mema pakeha. Ki au nei he pai noatu kia hoatu nga tikanga here ki roto ki nga Karaati. Ka taea noatia e nga Maori te whakahaere o ratou whenua. Tera ano tetahi whenua ko Onewhero kei Waikato, e hara tena i te mea hoatu i raro i te ture penei. I tukua nga kupu here ki roto ki te Karauna karaati, kahore i peneitia te whakahaere mo aua whenua. E kore e taea te hoko taua whenua, e kore hoki te Kawana e mana ki te whakaae kia hokona taua whenua. E kore e taea e au te ki atu tera e pai tenei Pire mo te Tai Hauauru. E kore au e ki atu, he tikanga pai tenei. Ka waiho e au he tohu ki tenei ra, tera pea e puta ake he raruraru ki Taranaki i roto i etahi o nga tikanga o tenei Pire. E whakaae ana te nuinga o tenei Whare kia pahi te Pire nei, a e kore e taea e toku kotahi te arai atu, engari kia tae ki te Komiti ka whakamatau au ki te whakatikatika, ka tohutohu atu i etahi o nga rarangi e he ana.

Te Pire Mo Te Tautohe Whenua I Waipawa.

H. Tomoana.—He patai taku ki te Kawanatanga: He aha te take i unuhia ai e ratou te Pire mo te Whenua Raruraru i Waipawa?

Te Roretana.—(Tona kupu whakahoki). Ko te take i kore ai e tohea tenei Pire kia oti i tenei Paremete, he kite no te Kawanatanga e kore ano e oti tenei Pire i te mea era e nui nga korero mo runga, a he nui ke atu no etahi mahi. Tetahi whakaaro aku ka taea ano te whakaoti pai tenei raruraru i muri iho o tenei Paremete.

H. Tomoana.—E Te Tumuaki katahi au ka motini atu kia mutu te Whare, kia whai huarahi ai au hei korerotanga atu i aku whakaaro mo runga i tenei raruraru. He mea nui rawa atu tenei, a kua 12 nga tau e haere ana tenei raruraru i waenganui i te Kawanatanga me nga Maori. Kua mate atu nga Rangatira nana i tuku enei whenua ki te Kawanatanga, a i kite i te hanganga o aua Rahui. I tae te pitihana mo tenei whenua ki te aroaro o te Komiti mo nga Mea Maori, i nui te korero i reira, na ko te whakataunga a te Komiti i mea ma te Kawanatanga e whakaoti tenei raruraru katoa, koi hoki te tikanga i tukua mai ai tenei Pire e te Kawanatanga, na e mea ana au i naianei he aha ra te take i unuhia ai ki waho. I whahaaro au me whakaoti e te Kawanatanga tenei raruraru, a, ma tenei Pire e whakaoti; na kua unuhia nei ko taku wehi ka tipu hou ake etahi raruraru. E hara i te mea he nui nga rarangi o roto i tenei Pire kia tika ai te ki a te Minita mo te taha Maori e kore e paahi i naianei. E ki ana au mehemea i tukua mai ki te Whare kua kore e roa kua paahitia; na ko tenei kua ki nei te Minita mo te taha Maori tera ia e whakamatau ki te whakaoti pai i tenei raruraru a muri tonu iho i tenei Paremete, e pai ana, erangi me tere tonu tona whakaaoti. Katoa etahi page 35atu raruraru e pa ana ki nga Maori kua oti pai i tenei Kawanatanga, heoi me whakaaro ano te Kawanatanga ki tenei. Kaore e pai kia warea te Whare ki nga Pire hangahanga noa iho kua homai nei hei mahinga ma tatou, koi nei ko te Pire nui nga tikanga o roto te homai noa atu kia mahia.

Te Tautohe Whenua I Waipawa.

Meiha Te Wheoro.—E rite ana te mate o nga Maori mo runga i tenei whenua ki te mate o nga Maori o Taranaki. I tahuri ano te Kawanatagna ki te whakarite i te raruraru mo te whenua i Waipawa. I te hiahia tonu au i roto i enei ra kia korerotia te mate o nga Maori o Waipawa ki roto ki te Whare nei, kia whakaritea ai e te Whare te whakataunga a te Komiti mo nga mea Maori, kia hohoro ai te whakamutu i taua raruraru. I ki te Minita mo te taha Maori, kaore i mahia e tera Kawanatanga o mua. Kaore au i mohio ki te take i kore ai e mahia, engari e mohio ana au i tahuri ano tenei Kawanatanga ki te whiriwhiri i taua mea. Kaore hoki i taea e ratou te whakarite i te whenua i Ngatahira, kei taua takiwa ano, e rite ana ano hoki ki tenei e korerotia nei. I tahuri ano te Kawanatanga ki te whakarite i te tautohe a nga Maori ratou ko Tatana mo runga i taua whenua, a kaore hoki i oti pai. E rua enei he putake nui, a kei taua takiwa ano. Mehemea e rereke ana te whakaaro a tenei Minita mo te taha Maori, ki nga whakaaro o tera, kua whakerere nei i tana tunga, me mahi e ia inaianei kia hohoro ai te mutu. Ki taku whakaaro me whakarite ki te whakataunga a te Komiti mo nga mea Maori, kaua hoki e tono ki nga Maori kia homai e ratou etahi atu whenua hei utu mo enei e tautohetia nei. Mehemea hoki na te Kawanatanga te be i te tukunga o nga Karaati, ko te mea tika inaianei ma te Kawanatanga ano e utu nga pakeha mo aua raruraru. Kua kite au i te rohe tuatahi o te whenua i Waipawa, ko tera te rohe i mohiotia e nga Maori. I ata tohutohua atu taua rohe e nga Maori, haere tinana atu ratou ki te whakaatu i nga rohe. No muri ka ruritia tuaruatia taua whenua, tapahia ana he rohe hou, whiti ke mai ana ki rungai ki te whenua o nga Maori. E kiia ana na te Kupa tenei rohe. Na no muri mai ka mahia ano he rohe ke atu. Ki taku mohio na nga tangata tuku i te karaati tenei rohe, neke rawa mai ana tenei rohe ki runga i nga whenua o nga Maori, me te mahara tonu o aua Maori ko te rohe tuatahi ra ano te rohe tuturu o taua whenua, kaore hoki ratou i mohio ki nga raina e rua kua whiti mai nei ki runga ki o ratou whenua. E kore au e whakahawea atu ki te Minita mo te taha Maori, e oti pai ranei i a ia e aha ranei, engari ka mahara tonu au ki ana kupa, a ka tatari atu au ki te mutunga mai. Otira kaua e pera ano ana mahi me ta te Minita mo te taha Maori kua kore atu ra i mua i a ia. Ko taku hiahia kia mahia e ia nga mea i kiia mai nei e ia ki te Whare, ka mahia e ia. Na mo runga i nga kupu a te Tiamana o te Komiti, ki taku whakaaro kaore i tino tika tana ki mo te mema o te Teemu (Te Hiana), kaore ia i tae atu i te korerotanga o tenei pitihana. Kaore pea ia i tae atu i te mahinga i etahi pitihana, engari i tae tonu atu ia i te korerotauga mo enei pitihana e rua, ara mo Ngatahira, me Waipawa, natemea ko ia tetahi i mohio ki nga tikanga, i kaha hoki ki te korero i nga take. E kore au e mohio ki te korero i nga tikanga kua whakina nei, mo te moni tika hei utu mo te eka.

H. K. Taiaroa.—Ki taku mahara kei te pohehe nga mema o te whare nei. I tae tenei korero ki te aroaro o te Komiti mo nga mea Maori, a kua whakataua e taua Komiti. Mehemea he mate to nga Maori he aha te take i kore ai ratou e whakaorangia? Mehemea e ata titiro ana nga mema ki nga putake o taua raruraru tera ano ratou e kite he mate ano to nga Maori, tuatahi na te ruri, na i muri mai na te he o nga rohe. Kua noho noa atu nga Maori i runga i to ratou wherua, a kei reira tonu e noho ana i naianei, kaore ano ratou i haere ki tua o te raina i whakatakotoria i te tuatahi, erangi ko taua raina kua pakaru koi na te take i whakahe ai nga Maori. Mehemea he mate tenei no te pakeha kua oti noa atu i tenei whare te whakatau. Kei te whakaaro ke tenei whare ki a Te Haringi, ki te peheatanga ranei o tenei Pire ki a ia; i te tukunga mahi hoki o tenei Pire ki te whare tere tonu te rere mai o Te Haringi ki Poneke nei ki te tiaki, no kona katahi page 36ka timata te hurihuri a te Kawanatanga i te Pire nei kia paahitia kia kauaka ranei. He nui nga mema i kite au e korero atu ana a Te Haringi i waho o tenei whare; tera pea kua tae ia ki te Kawanatanga korero ai; koi naka pea te take i penei ai te mahi a te Kawatanga; mehemea pea kaore a Haringi i tae mai ki konei kua mahi tonu te Kawanatanga i tenei Pire. Kua ki te Minita mo te taha Maori mana e whakaoti taua raruraru i waenganui i tenei Paremete me tera e takoto ake nei, otira e mohio ana tatou he maha nga tau e noho kore oti aua era tu kupu. Ki te noho ano au hei mema mo te Komiti mo nga mea Maori a tera tau, a ki te kite au i tetahi pitihana ano mo tenei raruraru, tera au e whai kupu atu ki te Minita mo te taha Maori.