Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Mane, te 12 o Hepetema, 1881

Mane, te 12 o Hepetema, 1881.

Te Pire Mo Nga Takiwa Ngawha.

H. Tomoana.—E mea aua au kia mohio mai te Whare kei te whakaae au ki tenei Pire; engari pai atu ki nga mema Maori mehemea he pukapuka kirimini kei te Kawanatanga, a i tuhia e te Arawa, me whakaatu mai e te Kawanatanga. He Iwi nui a te Arawa, he maha nga hapu rangatira o roto, a tera pea kaore katoa aua hapu nei e whakaae ana ki tenei Pire. E hiahia ana au kia whakamarama rawatia mai ki toku ngakau mehemea ranei na nga hapu katoa o te Arawa i tono tenei Pire kia hangaia. Mehemea hoki kua oti i te Kawanatanga raua ko te Arawa te whakatakoto etahi ritenga penei me enei kua korerotia nei, heoi ko te mea tika ma te Kawanatanga he whakaatu mai ki a tatou i aua whakaritenga. Kaore au e tino pai ki te rarangi tuarua o tenei Pire, e tuku nei i te mana ki te Kawana hei panui i nga takiwa katoa o te Koroni. Ko tenei Pire e pa ana ki nga takiwa katoa o te Koroni, ki nga wai-wera o ia wahi, ki nga awa, ki nga roto, me nga wai katoa. Ki taku whakaaro me waiho tenei Pire mo te takiwa anake o te Arawa, no te mea ko ratou te iwi e tono mai nei kia hangaia atu tenei Pire. Me kaua e tuku tenei Pire kia pa ki etahi atu takiwa o tenei Koroni. Tera pea etahi o te Arawa e whakaae ana ki tenei Pire, ko etahi pea kaore i te whakaae, otira ko taku hiahia kia mana anake ki te takiwa o te Arawa tenei Pire. He nui nga ngawha i etahi atu takiwa, kei Taupo etahi puia nui, na kaore au i te marama ka pewhea ranei aua wahi i tenei Pire. Tera ano etahi o te Arawa kei te whakahaere i nga waiariki o to ratou takiwa, na e whiwhi nui ana ano i runga i aua whakahaere, e puta ana he pai ki a ratou. Mehemea pea e meatia ana tenei Pire kia pa ki nga waiariki katoa o tera takiwa e kore a Tuhourangi e whakaae. E kore ratou e whakaae kia whai-mana tenei Pire ki o ratou nei takiwa, no reira au ka mahara me whakarongo i te tuatahi ki nga kupu a nga rangatira o Tuhourangi. Kaore ano tenei Pire i paahi heoi e whai takiwa ana tatou ki te ata korero ki a ratou. He taonga nui aua waiariki na te Maori;—tenei ano tetahi korero tipua mo aua mea—I mua i nga page 30whakatupuranga o namata ka haere mai tetahi rangatira ki Niu Tireni, ko Ngatoroirangi te ingoa, mate ana ia i konei i te huka, katahi ia ka karakia atu ki tona tuahine i Hawaiki kia mauria mai nga wai-wera hei whakaora i a ia, na haeremai ana tona tuahine me aua waiariki a ora ana a ia a Ngatoroirangi. Heoi he mate no te tangata i te matao e whai nei kia tae ki reira. Ko te rangatira tonu o Tuhourangi te tangata tika hei ki me mahi tenei ture me kaua ranei—ki te haere mai ia ki tenei Whare ki ai "E hiahia ana matou kia whakahaerea he ture mo enei waiariki" heoi e kore tatou e whai kupu.

Te Pire Mo Nga Takiwa Ngawha.

H. M. Tawhai—He kupu ruarua nei ano aku mo tenei Pire. Ko au e korero nei no Ngapuhi tetahi taha, no te Arawa tetahi taha. Ka korero au i te tuatahi i tokou taha Arawa, hei muri toku taha Ngapuhi. E pai ana au ki te tono a te Arawa kia nohoia to ratou whe-nua, kia hangaia nga taone ki reira. E hiahia ana au kia whakaaturia mai ki au te pukapuka whakaaetanga i tuhi ai a te Arawa. E hiahia ana au kia kite rawa i nga ingoa i tuhia ki taua pukapuka kia mohio ai au i te tika i te he. Mehemea ka kite au i te pukapuka kirimini a te Arawa heoi era e mutu taku korero, ka tatu hoki taku ngakau; ka hiahia au kia ora ratou i runga i ta ratou mahi. Ka korero au i naianei mo tera iwi oku mo Ngapuhi; tera ano tetahi waiwera kei Ohaeawai; na ko tenei Pire e mea ana kia mahia katoatia nga waiwera o Te Koroni, heoi e hiahia ana au kia kapea tenei takiwa ki waho o tenei Pire no te mea kaore toku iwi a Ngapuhi e mohio tenei tetahi Pire penei kei te mahia e tenei whare; tetahi hoki kaore ano toku iwi i ki mai ki au e pai ana ratou ki tetahi Pire penei. Kaore ano ratou i tuku kupu mai ki au no reira au ka mea kia kaua e paahi tenei Pire mo reira i te mea kei te noho kuare mai ratou ki nga tikanga o roto. I runga i enei take ka tono atu au ki te Minita mo te Taha Maori kia waiho te mana o tenei Ture ki te takiwa anake o te Arawa. Ma Ngapuhi e matakitaki te pai o tenei Ture ki te takiwa o te Arawa, a, me ka kitea e ratou he pai, he mea ngawari noa atu te tono mai ma ratou kia mana ano tenei Ture ki to ratou takiwa. Tetahi take, kia ahei ai au a te mutunga o tenei Paramete ki te hoki atu ki toku iwi whakamarama atu ai i nga tikanga o tenei Pire ki a ratou, me nga pai ka puta i runga i nga whakahaere, na, ki te pai ratou ki taku whakamarama atu ma ratou ano e tono kia tukua atu tenei Ture ki tera takiwa. E hiahia ana au kia kite i te pukapuka whakaaetanga i tuhia nei e te Arawa o ratou ingoa ki roto. Tenei ano tetahi tangata o te Arawa kei Poneke nei, i te korero ano maua mo nga tikanga o tenei Pire, na, ahua pai ana taku ngakau me taku whakaaro na te Arawa ano tenei hiahia; otira ko toku hiahia kia kite rawa i te pukapuka whakaetanga. Me ata tirotiro te Whare ki tenei Pire, me ata whakaaro i te tono a te Arawa no te mea ko ratou tonu e tono mai nei kia paahitia tenei Pire. Kei te pai tonu au ki tenei Pire erangi ki taku whakaaro e taea noatia atu ana te mea mo te takiwa anake o te Arawa i naianei.

Te Pire Mo Nga Takiwa Ngawha

Meiha Te Wheoro.—E pa ana tenei Pire ki tetahi whenua no te Arawa. He mea ano kua ata whiriwhiria e ratou, no reira e pai ana au kia ata whakaarohia ano e nga mema o te Whare te tono a nga rangatira o te Arawa; me whakaae atu ano o ratou hiahia; engari ki taku whakaaro ko te mana o tenei Pire me tau anake ki runga ki nga ngawha a tera Iwi, a te Arawa me kaua e pa ki nga waiwera katoa o te Koroni nei. Me whakamatau tenei Pire i te tuatahi ki te takiwa o te Arawa, na ka kitea te pai hei reira whakamana ai etahi atu takiwa. I naianei me waiho tonu he mana ki nga Maori o waho o te takiwa o te Arawa, kia ahei ai ratou te whakarite tikanga mo a ratou nei waiariki, nga tikanga e maharatia ana e ratou he pai. E kore au e whakaae kia tu tenei Pire ki roto ki te takiwa e tu nei au hei mema, no te mea kaore au e mohio ka whakaae mai ranei nga iwi katoa o waho i taua takiwa; otiia ki te hiahia ratou ki tenei Pirie a muri ake nei ma te Whare anei e whakaae atu ki a ratou hiahia. E kore au e pai kia eke tenei Pire ki runga ki nga tangata o toku page 31takiwa e whiwhi ana ki nga wai pera kei whakahe ratou ki au mo taku whakaae ki tenei Pire. Tera ano etahi waiwera kei Taupo, ko tetahi wahi o Taupo kei roto i toku takiwa, na, kaore au i te mohio era ranei nga tangata o taua takiwa e whaakae ki tenei Pire, no reira au i mahara ai kia mohio rawa au ki te tino hiahia o toku iwi katahi au ka whakaae ki tenei Ture kia tau ki runga ki a ratou. He pai nga tikanga o roto i tenei Pire mo te iwi anake o te Arawa. E mohio ana au ka kite era atu iwi i te pai o te whakahaere a te Arawa era auo ratou e tono kia hoatu tenei ture ki runga ki o ratou waiwera. E whakapai ana au ki tenei Pire mo te Arawa, e whakapai ana hoki au ki te whakaaro a te Arawa e tono nei kia whakahaerea tenei Ture ki to ratou takiwa. Ko taku hiahia kia whakamatautia ki te takiwa o te Arawa i te tuatahi, ka kitea te pai era ano hoki tatou e kite i muri iho nei i te whakaaetanga o etahi iwi atu, i te korenga ranei. E hiahia ana au kia ki mai te Minita mo te taha Maori ka pewhea ranei tona whakaaro mo tenei na, me waiho ki nga ngawha anake o te Arawa tenei Pire mahi ai.