Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1881-1885

Taete, te 23 o Hune, 1881. — Te Pire Mo Nga Tangata E Mate Oha-A-Ki Kore Ana

Taete, te 23 o Hune, 1881.
Te Pire Mo Nga Tangata E Mate Oha-A-Ki Kore Ana.

Na Te Whitika tenei Pire i tuku ki te Runanga kia whakaaetia. Koia nei taua Pire, ara:—(1.) Te Ingoa Poto o tenei Ture ka kiia ko "Te Turo Riwhi mo nga Maori e mate oha-aki kore ana, 1881." (2.) I roto i tenei Ture, kei raro iho nei te whakamaramatanga o etahi o nga kupu, ara,—"Maori" tona tikanga he tangata Maori no Niu Tireni tae atu ki nga hawekaihe me a ratou uri mehemea he Maori nga matua; "Whenua Maori" tona tikanga he whenua e puritia ana e nga tangata Maori i runga i a ratou tikanga Maori, kua oti ano hoki te whakatau e te Kooti Whakawa Whenua Maori; "Heretitamate" tona tikanga he whenua, whai taketanga ranei ki te whenua e e puritia ana i runga i te karaati i tukua e te karauna. (3) Mehemea kua mate, ka mate ranei te tangata Maori e whai Whenua Maori ana ia, heretitamate ranei, a kaore i oti i a ia te hanga i tetahi wira hei whaktau i aua whenua, ka whai mana te Kooti Whakawa Whenua Maori i runga i te tono a tetahi Maori e ki ana e whai take ana ia, ki te uiui ki te kimi i te tangata e tika ana kia riro i a ia aua whenua, me whakahaere i runga i nga tikanga Maori. Ko nga whenua Maori me whakahaere e te Kooti i runga i nga tikanga Maori. Ko nga heretitamete, i runga i nga mea pera ka kiia e te Kooti ko nga tangata i marenatia ki ta te Maori tikanga o mua ka [gap — reason: damage] ka whakahaerea i runga i nga ritenga o te ture o Niu Tireni. page 4(4) Ki te mea ka hanga he wira e te tangata kua mate, ka tuhi ranei i tetahi pukapuka ehara i te mea i mahia ki ta te ture e whakarite ai, a ka whakaarohia e te Kooti ko te tikanga o taua pukapuka he tuku na taua tangata i ona rawa i runga i te hiahia kua oti i a ia te tuhi ki roto, me hanga e te Kooti tetahi ota whakamana i taua mea, (5.) Kia oti i te Kooti te kimi i te tangata e tika ana ki tana i mahara ai hei whakakapi i te tunga o te tangata kua mate, hei reira ka whakaputa i te tiwhikete whakamana. Me whakaatu ki roto ki taua tiwhikete te ra i mate ai te tangata, te ahua o te whenua, te ingoa me te wahi e noho ai te kai-tono. Ka rite te whai mana o taua tiwhikete ano he mea tuhi na te tangata kua mate, pera me te mana o nga pukapuka katoa e tau ana ki a ia i te wa e ora ana ia, a ka ahei te rehita i aua whenua i tukua nei i roto i taua wira, ka rite tonu te mana ki te wira i hanga tikatia. (6.) I te mea ka mate te tangata Maori a e whai taonga ana ia i roto i Niu Tereni, ko te tangata e whai take ana ki aua taonga i muri i a ia ka tika kia tono ia ki te Kooti kia tukua tetahi tiwhikete whakaatu i te tangata e tika hei kairiwhi, hei tango i aua taonga. Mehemea ka waiho tetahi mea tuhituhi e te tangata Maori kua mate, e hara i te wira i hunga tikatia i runga i te ture, a ka whakaaro te Kooti Whenua Maori ko te hiahia o taua tangata kia waiho taua pukapuka hei wira mona mo nga taonga i tuhia e ia ki roto, me tuku te Kooti i te tiwhikete hei whakamana i taua mea kia tuturu ai. (7.) Ka ahei te Kooti, i muri mai o te uiuinga, mehetnea ka kitea he mea tika kia peratia, ki te tuka i tetahi tiwhikete whakaatu i nga ingoa me nga kainga o nga tangata e tika ana kia tau ki a ratou aua taonga aha ranei i runga i ngn tikanga Maori. (8.) Me whakaatu hoki ki roto ki te tiwhikete te tangata nga tangata ranei hei tuhi ki te pukapuka whakamana hei whakahaere i nga mea o taua wira, i raro i nga tikanga o te tekihana tuaiwa. Ka tika ma tetahi Kooti whai mana e tuku i nga pukapuka whakamana ki nga tangata i whakaritea hei whakahaere mo taua wira. (9.) Ko nga Ture me nga ritenga katoa atu, haunga ia nga mea i roto i tenei Ture, mo runga i te tuku pukapuka whakahaere aha ranei, mo nga mea o nga tangata i mate oha-aki kore, ka tau ki runga ki te tiwhikete pera. (10.) Ko Te Ture Riwhi mo nga Maori e mate oha-aki kore ana, 1876, kua whakakorea inaianei."

I whai kupu a Te Watarauhi kia mohio ai nga mema ki nga tikanga Maori.

Ka tu a Wi Tako Ngatata, ka ki, e tika ana nga kupu a Te Watarauhi mo runga i te tikanga Maori. Kia mohio koutou, i runga i o matou tikanga, ka marena te wahine ka mau tonu ki a ia tona whenua, e kore e riro i tona hoa tane; engari katahi ano matou ka kite i te tikanga hou, na nga Karauna karaati. E mohio ana ahau ki etahi karaati he maha noatu nga tangata i uru ki roto. Ko tetahi pea o aua kai-karaati he wahine, a ki te mea ka mate ia, riro ana te whenua i nga tangata o te karaati kaore ki nga tamariki. Ehara tenei i te tikanga Maori, otira na koutou, na te pakeha. Ko ta te Maori tikanga he korero kau i tana wira ehara i te mea tuhituhi. Me whakaatu e ahau kia marama ai koutou: ka tata te tangata Maori ki te mate ka karanga ia i ona whanaunga kia huihui mai kia rongo i tona kupu ohaaki, katahi ka ki atu "ma mea tenei, ma mea tena." A tuhatuhaina peneitia nga whenua kia tau tetahi wahi ki nga wahine me nga tamariki hoki, ka mutu e kore rawa e ahei kia tu mai tetahi tangata a muri atu ki te whakararu, ka mau tonu ake tonu atu. He mea nui tenei ki te iwi Maori te hanga wira a waha nei i waenganui i tetahi i tetahi. K o te tikanga mo te "Tiota Tenata" he mea raruraru tena, inahoki tetahi mea pera kei Te Aro. He maha nga ingoa i uru ki roto ki tetahi Karauna karaati, akuanei ka mate etahi o nga kai-karaati, he wahine, a riro atu ana a ratou whenua i te tangata ke kaore nei e tika kia riro i a ia. Ehara tenei i te tikanga Maori. I marama rawa nga kupu i korerotia e Te Watarauhi mo tenei mea ara mo te tikanga Maori. He nui nga raruraru kua tau ki te iwi Maori i runga i te tikanga "Tiota Tenata," notemea he maha nga ingoa e whakaurua ana ki te Karauna karaati, a ko te nuinga o ratou, ko nga wahine, e riro ke ana a ratou hea, ahakoa kua ata whakaritea e nga tangata na ratou, i te mea kaore ano kia mate ratou, kia tau tika ai ki nga whanaunga, riro ana i te tangata ke, te take na te haere o nga korero i tuhia ki roto ki te karaati. E whakapai ana ahau page 5ki te tikanga hanga wira, he mea marama rawa tena, erangi ki taku whakaaro me mana nga wira i hanga a wahatia i runga i o matou tikanga. E mohio ana ano ahau ko te nuinga o nga wira Maori ehara i te mea hanga i runga i te ture, otira me whakamana inaianei kia tuturu ai i runga i nga tikanga o te ture. Heoi ano aku korero, e whakatika ana ahau i tenei Pire, me nga korero ano hoki a Te Watarauhi.

Whakaaetia ana taua Pire e te Runanga.

page break page 1