Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1904-1905

Pire Whakanohonoho Whenua Maori

Pire Whakanohonoho Whenua Maori.

Ka tae mai te kupu a te Kawana, he tuku mai nana i etahi rarangi hou e whakaarohia ana kia whakaurua ki tenei Pire.

I runga i te motini kia tukua taua kupu kia whiriwhiria e te Komiti o te Whare katoa: tu ana ko—

Te Raiti Honore Te Hetana (Right Hon. Mr. Seddon), (Pirimia).—A te panuitanga tuarua o tenei Pire ka hangaia e te Kawanatanga he tikanga e taea ai te hoko mai i nga whenua toenga o nga Maori me te utu atu i te tino wariu tuturu ki a ratou; tera tetahi hawhe miriona eka whenua e takoto mahi kore ana i naianei i te Tai Hauauru o te motu o Aotearoa, hui atu ki tetahi toru tekau mano eka o te poraka o Te Akau, a e kore tenei tikanga e pa ki nga whenua e hiahiatia ana e nga Maori mo ratou ake. Heoi te take hei whiriwhiritanga ko te hoko i nga whenua Maori pera me nga whenua Pakeha e hokohokona nei. Tera e ahua uaua mehemea me matua haina rawa nga Maori katoa nona te whenua i mua i te timatanga ki te ruri me te hanga rori i runga i taua whenua. Ko te rarangi muru o te Pire nei kaore e pa ana ki te Tai Hauauru o Aotearoa, engari ki te Tai Rawhiti me te Tai Tokerau page 61anake. Kaore e tika kia waihotia kia kaua rawa te Pire e pa ki tetahi wahi o te koroni. E mohio ana ahau ki tetahi poraka e taea ana pea ki te toru rau mano eka, a mo te taha ki tena toru rau mano eka ka taea te whawha atu kia hokona. He rite tonu te tika o te Kawanatanga ki te hoko whenua Maori i tona tika ki te hoko whenua Pakeha; otira e whai mana ana ki te muru i nga whenua Pakeha engari kaore te Kawanatanga e mea ana kia whiwhi ratou i te mana pera mo te taha ki nga whenua Maori. Kaore te Kawanatanga e tahuri ki te akiaki kia paahitia tena tikanga, engari e tika ana kia whiriwhiria e nga mema; a e ki atu ana ahau e tika ana kia hangaia he tikanga pera.

Hone Heke (mema mo nga Maori o te Tai Tokerau).—Mehemea he tokoiti nga tangata i roto i tetahi poraka nui noa atu e kore e tino mate nga whakatupurauga e haere mai nei mehemea ka tukua nga tangata no ratou nei taua whenua kia hokohoko ana i o ratou whenua toenga, e kore e mate o ratou whanau me o ratou uri. Engari tera etahi whenua he mano he mano nga tangata kei roto, a koiana nga whenua e wehi ana ahau ki te whakawhiwhi atu ki te Kawanatanga i te mana ki te hoko i ena tu ahua whenua. Ko te mahi tika ma te Paremete he tiaki i te iwi Maori kei mate i a ratou nei ano te patu, a he tiaki hoki i nga tangata utu taake katoa, kei whenua-koretia nga Maori kua waiho tena hei mate mo te iwi katoa, a hei taumahatanga ki runga ki nga Moni Topu o te Koroni. Taku whakaaro tuturu tenei kaati noa i te tangohanga i nga toenga o nga whenua Maori kia tukua ki te riihi, ko nga moni reti hei oranga mo nga Maori, ka rite i tena te hiahia o nga Pakeha, e mea ana ki te whenua hei nohonohoanga mo ratou. Ki taku mahara me tiaki te Kawanatanga i nga Maori, kei waiho ratou hei taumahatanga ki runga ki te koroni ki runga ki o ratou whanaunga atawhai ranei. E ono rawa mano o ratou i naianei kei te tango penihana i roto o nga Moni Topu o te Koroni; ko te mea tika me hanga rawa he tikanga o araitia atu ai te mahi hokohoko i nga morehu whenua Maori ahakoa e te Kawanatanga e wai tangata atu ranei. Mehemea e tino mohio ana ahau tera etahi wahi whenua e watea ana hei tukutukunga ma nga Maori nona katahi ahau ka whakaae kia hokona e te Kawanatanga aua whenua; engari kaore ahau e pai ana kia whakawhenuakoretia nga Maori me a ratou tamariki ranei kia waihotia hei taumahatanga ki runga ki o ratou whanaunga whai whakaaro, ki te koroni ranei. Taku hiahia me whakaatu mai e te Pirimia kaore e whakaarohia ana kia whakaekengia mai tenei tikanga ana kia pa mai ki te Takiwa Whenua Maori o te Tai Tokerau, kaore nei e rahi ana o reira whenua Maori mo nga Maori ake ano o reira. I roto i tenei ra e hia ranei mano nga Maori whenua kore puta noa i te motu o Aotearoa kaore ano i whakaarohia e nga Kawanatanga o mua atu, a na tenei Kawanaanga ko nga iwi anake o Te Waipounamu nga mea i whakaarohia: engari ko nga Maori o te motu o Aotearoa e toe ana hei whakaarohanga ma ratou. Ko nga Maori katoa o Aotearoa tae noa ki nga mea o Te Waipounamu na nga Kawanatanga o mua i whakawhenuakore, i runga i ta ratou mahi hanga ture hei akiaki i nga Maori whai whenua ki te hoko ki a ratou; te tukunga iho kua noho aua Maori i naianei hei taumahatanga ki runga ki te koroni tae noa ki o ratou whanaunga atawhai. Ko nga Maori whenua kore o Aotearoa kua roa noa atu e tuku pitihana mai ana ki te Paremete e tono ana kia wehea atu he whenua mo ratou. Ko nga raruraru tena e kite atu ana ahau a e hiahia nei ahau kia takoto marama, a e mea ana ahau kia whaitohungia mariretia nga whenua hei hokohokonga ma te Karauna. E whakaae ana ahau i runga i te akiaki a nga mema Pakeha e tohe nei ki te Kawanatanga kia hokohokona nga whenua kia tukuna nga Maori whai whenua he whenua watea nei o ratou kia hoko ana i aua whenua ki te Karauna; engari he maha nga poraka whenua e tae ana ki te rau tangata tae atu ki te mano tangata kei roto a e tumanako atu ana ahau me tupato rawa te Kawanatanga kei whakawhenuakoretia aua Maori me a ratou tamariki; a me tino kaha taku page 62tohutohu atu ki te Raiti Honore te Pirimia me tino tupato ia ki te hanga tikanga arai kei tukuna nga tangata tokomaha kia hoko atu i o ratou paanga whenua. Ko Pepene Eketone te mangai o nga iwi Maori o te Rohe Potae i tae mai ki te aroaro o te Komiti mo nga Mea Maori i tenei tau, a ki mai ana ia mo to taha ki o ratou whenua toenga ka whakaae ratou me whai mana te Poari ki te whakahaere i runga i te riihi hei painga mo nga tangata nona aua whenua. Pera ano hoki nga tangata o Whanganui. I haere mai ratou ki konei, a tae ana o ratou rangatira kia kite i te Minita Maori me te Raiti Honore te Pitimia, a puta ana hoki ta ratou kupu "ae" ka whakaaetia e ratou ma te Kaunihera me te Poari ranei e whakahaere o ratou whenua nunui i runga i te riihi, kaua e tukua kia whai mana te Poari ki te hoko i aua whenua—mehemea ra he whenua toenga—ma te Poari e whakahaere engari mo nga tikanga riihi anake. Otira ko Henare Kaihau me tetahi wehenga nui o te takiwa pootitanga o te Tai Hauauru me te nuinga o nga mema Pakeha o te Komiti mo nga Mea Maori i whakahe ki te rarangi ono o te Pire nei; mea ana ratou me pa anake ki toku takiwa me te takiwa o te honore mema Maori o te Tai Rawhiti me te mema mo Waiapu te Honore Timi Kara. Engari ka waihotia atu e au te roanga atu o aku korero mo nga tikanga e hapainga mai nei e te Pirimia kia kite ra ano ahau i te tino hangaitanga o nga kupu o aua rarangi.