Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1904-1905

Pire Pooti Mema Paremete

Pire Pooti Mema Paremete.

No tenei ra ka whakahaerea tenei Pire, he maha noa atu nga mema Pakeha i tu ki te whai-korero mo te Pire, ka mutu ratou ka tu ake ko—

Hone Heke (mema mo nga Maori o te Tai Tokerau).—Kaore au i hiahia kia whai-korero ahau mo tenei Pire, engari kua whai kupu te honore mema mo Ohinemuri mo taku pooti mo runga i te kiinga kia tukua nga tangata turoro ki te pooti a pukapuka. Ko te mema mo Ohinemuri he roia, a ko tena iwi ko te page 51roia kaore e tu motuhake ki te taha kotahi anake. Ka tautoko ratou i tetahi keehi i tenei ra, a apopo ka tahuri ki te patu i taua keehi. Kaore ahau e whakaae ana kia tukua he mana pooti ki nga turoro, pera me etahi honore mema e ki nei. Kua tae mai ahau i naianei ki te korero a te honore mema mo Pei o Pereti me ta te riira o te Apitihana. Kua kawea mai e raua ki roto ki tenei korero te tuunga o nga mema motuhake hei mangai mo te iwi Maori, I ki te riira o te Apitihana kia whakakorea atu nga mema Maori. Ko te mahi a te Apitihana me etahi o nga mema o te taha Kawanatanga e mea ana kia whakakorea atu te mana o nga Maori kia tu he mema hei mangai mo ratou i roto i te Paremete o Niu Tireni i roto ranei i te whakahaeretanga o nga mahi o tenei koroni e tino aroha kore ana, a e tino he ana hoki. I pera ai taku korero notemea e mohio ana nga Pakeha na te tokomaha rawa o nga Maori i nga tau "ono tekau" mahara ana ratou kaore e tika i aua ra kia tukua nga Maori kia whai reo i roto i nga whakahaeretanga mahi o tenei koroni. Engari no te mohiotanga o nga Pakeha kua kaha ke noa atu to ratou tokomahatanga i naianei, tahuri ana ratou ki te ki me kore atu he reo Maori i roto i te whakahaeretanga o nga mahi. Mehemea i rite tonu te tupu haere ake o te iwi Maori ki to te iwi Pakeha i runga i te whanawhanau tamariki me te heke mai i nga whenua o waho, a ka whakaarohia tenei korero i roto i tera ahuatanga, e kore nga Pakeha e korero i ta ratou korero e ki nei ratou i naianei kia whakakorea atu nga mema Maori. Tenei ano nga tohu hei whakaatu pumau i tena. Titiro ki Keepa Koroni; I Keepa Koroni i tukua e te iwi te mana ki nga iwi Mangumangu o reira kia whakanohoia ratou ki runga ki te rouru o nga Pakeha. A he aha te mahi a nga Pakeha o reira i roto i nga tau e rima kua hori ake nei? He whakakore atu i te mana o aua Mangumangu kia kaua ai e noho i runga i te rouru o nga Pakeha, a he whakamotuhake i nga mema. He aha te take? Ka kitea te take e mau ana i nga tuhituhinga i roto i nga nupepa o Ingarangi, ka tino kitea i roto i te Nineteenth Century e whakahe katoa ana ona tuhituhinga ki nga mema toi whenua; a e ki ana hoki ratou na te kaha rawa o te tupu o nga toi whenua no reira e tika ana kia tu he mema motuhake mo ratou kei taamia te pooti Pakeha e te pooti o nga mema toi whenua. A kei Amerika hoki e whakahe ana nga Pakeha mea an kau nga Mangumangu e rite ki a ratou te whai pooti. A he aha te take? E kite ana tatou i roto i nga nupepa katoa o Amerika me Ingarangi ko te take o taua whakahe na te kaha rawa o te tupu o nga iwi Manguman u i Amerika. E mohio ana ahau ko nga iwi reo Pakeha e titiro whakahawea ana ki nga iwi kua haere nei ratou ki waenganui noho ai, a ka mea he iwi era kei raro noa atu i a ratou; engari e hiahia ana ratou ki te huna i taua whakaaro ka uhia iho ki nga akoronga o te Whakapono Karaitiana e korerotia nei, ki tetahi mea ke atu ranei, mehemea ka kitea e ratou tera e [unclear: whakararurarua] e nga Maori nga tika e maharatia [unclear: tna] e ratou no te Pakeha anake. Ka uaruatia ano e au taku kupu e tino tika ana nga Maori kia whai mangai motuhake mo ratou i roto i tenei Whare, a e tino he ana nga mema e ki nei pai atu me whakanoho nga Maori ki runga ki te rouru o nga Pakeha, tatemea mehemea ka penatia ka whakahawea noa iho nga mema Pakeha ki nga tangi a te iwi Maori. Mo te taha ki nga pitihana a nga Maori e mohio ana ahau ka tautoko nga mema Pakeha i nga mea pera; engari mo runga mo nga take nunui [unclear: a] pa ana ki te iwi Maori—me ki ko te take whenua nei, ko te whenua hoki te kaupapatanga o nga mea katoa a e whakawhirinaki ana nga Maori ki reira i te mea kei reira te ora mo ratou—ka pewhea te pooti o nga mema Pakeha mo tena? Ka pooti anake ra hoki ki te [unclear: teha] Pakeha. Kei tetahi tah o tatou e maranga ake ana te tangi a te iwi Pakeha kia tangohia atu nga whenua Maori i raro i nga tikanga o nga rarangi muru o te Ture Whakanohonoho Whenua; a kei tetahi taha o tatou e puaki ana nga kupu whakahe a te iwi Maori kia kaua e murua peratia atu o ratou whenua. page 52Ka pewhea ranei te pooti a te iwi Pakeha mo runga i tena? E ki atu ana ano ahau ka pooti ano ratou ki te taha Pakeha ano. A he aha te take? Koia tenei te take; ko te pooti Pakeha mo runga i te nuinga o nga take katoa e nui noa atu ana i te pooti Maori: a ko te take o tena, kei roto i nga whakahaeretanga katoa i te aroaro o tenei Whare kotahi anake ano te mema e tu ake ana i roto i te hunga tokomaha ki te tautoko i te mea tika, ara i te tika anake. Ko nga Maori i nga wa o mua, a i enei wa tata ano hoki, e akiakina tonutia ana kia tahuri ratou ki te tuku painga nunui ki nga Pakeha noho whenua o tenei koroni, a i tino tau hei painga nui whakaharahara ki nga Pakeha i nga ra o mua. Kua tangohia katoatia atu i nga Maori o ratou whenua i raro i nga ture i ata hangaia mohiotia i nga ra o mua, i hiangatia ai nga Maori kia pohehe ratou, e, ka whiwhi ratou i etahi painga mehemea ka hokohokona e ratou o ratou whenua. Na i naianei he itiiti rawa nga whenua e toe ana hei oranga mo nga iwi Maori me o ratou uri i muri i a ratou. E tino whakahe ana ahau ki te mahi a te riira o te Apitihana me ona hoa e mea nei kia whakakorea nga mema Maori. I te timatanga o nga tau "ono tekau" i wehi nga Pakeha kei whai mema nga Maori, ko te take i mahara ratou—i te mea ko nga Maori te iwi tokomaha i reira—ki te tu he mema mo nga Maori kua tu he Paremete Maori hei Paremete; a no te tau 1867 rawa katahi ano ka whakaaetia he mema Maori mo roto i tenei Whare. Otira kaore i rite te tu o nga mema Maori ki to nga mema Pakeha. Engari i naianei, i te mea kua tupu ake te iwi Pakeha i te ono tekau mano tangata o nga tau "ono tekau" nei, a kua neke atu i te waru rau mano i naianei, kua tahuri i naianei kia whakamatauria kia whakanohoia nga Maori me nga Pakeha ki runga ki te rouru kotahi, kia taamia ai te pooti Maori me te kaha Maori, a kia kore ai hoki he araitanga o te hiahia o nga Pakeha ki te muru i nga whenua Maori. Kei te ki atu ahau e tika ana nga iwi Maori kia whai mema motuhake mo ratou, a e whakahe ana hoki ahau ki te meatanga kia murua atu i nga Maori nga morehu whenua e toe ana ki a ratou.

Te mutunga iho paahitia ana te panuitanga tuatoru o te Pire, a hiki ana te Whare i rua tekau meneti te paahitanga i te tahi karaka i te po.