Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1904-1905

Turei, te 12 o Hurae, 1904

page 20

Turei, te 12 o Hurae, 1904.

No te hawhe-paahi i te tekau karaka i te awatea ka noho te Pika ki runga ki tona nohoanga

Ka karakia te Whare.

Komiti Mo Nga Mea Maori.

I runga i te motini a te Honore Timi Kara whakahaua ana kia whakaturia he Komiti, kia tekau ma iwa ona mema, kia tokorima ka whai korama ai; a koia enei e whai ake nei nga ingoa o aua mema: Mr. Field (Te Whiira), Mr. A. L. D. Fraser (Te Pereiha), Mr. Harding (Te Haringi), Mr. Hone Heke, Mr. Herries, (Te Herihi), Mr. Houston (Te Auhana), Mr. Jennings (Te Heningi) Mr. Henare Kaihau, Mr. Major (Te Meiha), Mr. Mander (Te Maneta), Mr. Moss (Te Moihi), Mr. Tame Parata, Mr. Wi Pere, Mr. Remington (Te Remingitana. Sir W. R. Russell (Kapene Rata), Right. Hon. R. J. Seddon (Te Hetana), Mr. Vile (Te Waira). Mr. Willis (Te Wirihi), me te Hon. J. Carroll (Honore Timi Kara).

Haere tonu nga mahi o te Whare, a ka kawea mai ko:—

Te Pire Reiti Whenua Maori (Nama 2).

Te Honore Timi Kara (Minita Maori). Ka ki, e mohio ana nga honore mema tera tetahi Pire penei ano te ahua i kawea mai ki konei i mua tata ake nei a he roa te whaikorerotanga mo runga i taua Pire, a he hira noa iho nga putake kei waho noa atu o taua Pire i korerotia i reira. Kati me ki ake ahau ko tenei take he tino take e whakaarohia nuitia ana i roto i nga mahara o nga tangata i nga tini wahi o te koroni, a kua tae mai te kupu a o ratou iwi ki te nuinga o nga mema o tenei Whare kia whakahaerea e ratou kia mahia tetahi ture marama, ka whakanoho ai ki runga ki te pukapuka o nga ture hei whakatau reiti ki runga ki nga whenua Maori. E kore ahau e tono atu kia korerotia katoatia nga mea katoa i te whakahaeretanga o tenei Pire, notemea ki taku whakaaro pai atu me whakamutu atu e tatou tena mahi a nga mema, he tika ke atu i etahi atu Pire me etahi atu Ture me etahi atu putake i waho ke noa atu o te mea e whakahaeretia ana ka kohi mai ai ki roto ki a ratou whai korero, me te hahu ake i etahi take hei whakahetanga ma ratou, e hara nei i tenei Kawanatanga i mahi. Tera te roanga atu o ana korero, me titiro i Hansard.

I muri i a ia ka whai korero ko etahi mema Pakeha, ka mutu, ka tu ake ko:—

Tame Parata (mema Maori mo Te Waipounamu).—Kaore ahau e pai Ma puta te panuitanga tuarua o te Pire nei, kia tae atu hoki ki te Komiti, i mua i te whakapuakitanga o taku nei kupu mo runga i taua mea. Ki taku whakaaro kaore e tika kia korerotia te Pire penei te ahua i te wa kaore i konei nga mema Maori. E tino mohio ana ahua mehemea e hangai ana tenei Pire ki runga ki nga iwi Pakeha o roto i nga takiwa pootitanga o nga mema Pakeha, kua poto katoa ratou ki te whakahe. Ko nga honore mema kua mutu ake nei te korero i tenei ahiahi kua ahua rite katoa te aronga o a ratou kupu ki o a te mea mutunga i tu nei ki te korero. Ki tana turanga whakaaro e tika ana ana kupu. Ko ahau e ki ana me matua tuku marire he wa ki nga Maori e marama ai ratou ki nga ritenga e kiia ana e tenei Pire kia hanga—kia utaina he reiti ki runga ki o ratou whenua, a kaore hoki e mutu i te tianara reiti engari he mea ano ka utaina ano he peihara reiti ki runga ki a ratou. E kore rawa ahau e kaha ki te whakaae me noho puku ahau kaua e maranga toku reo ki te whakahe, kia kaua e paahitia tetahi Pire ahakoa pewhea te ahua e mea ana kia utaina atu ano he taumahatanga hou ano ki runga ki te iwi Maori. He mea tono mai ahau ki konei hei mangai mo nga iwi Maori o Te Waipounamu, a ko te mahi tika tena maku he korero mo te taha ki a ratou. Ko nga whenua e toe ana ki nga iwi Maori o Te Waipounamu i naianei he itiiti rawa, a e ki ana ahau kaore rawa e tika kia ki nga mema honore, he he nui whakaharahara rawa kei runga i nga whenua Maori kaore e utu reiti ana, me te hapai i tena korero hei take e paahitia ai te Pire nei. E te Pika, ko te huihuinga katoatanga o nga whenua e toe ani i naianei ki nga Maori o Te Waipounamu e kore e tae ki te rua tekau eka i te tangata kotahi mehemea ka wehewehea kia rite tonu te wahi ma ia mea kotahi o ratou; a mehemea ka utaina atu tenei page 21taumahatanga e korerotia nei i roto i tenei Pire ki runga ki aua whenua, kati, e ki atu ana ahau ki tenei Whare, pai at u te muru atu i aua whenua i a ratou i naianei, ta te mea ko te mutunga iho tena mahi a taihoa. E ki ana ahau mehemea i whakatutukitia e nga apiha a te Karauna nana nei i hoko nga whenua Maori o Te Waipounamu i nga ra o mua, te tono a nga Maori ki a ratou, a i tuturu whakaaetia hoki e ratou—ara kia whakapumautia he whenua rahui e nui ana e rite ana hei oranga totika mo nga iwi Maori—e kore matou e whakapuaki I enei kupu whakahe ki tenei Pire e tu nei ahau ki te whakahe i tenei po. Me whakamahara atu ahau ki te Whare, ko nga whenua i riro i te Kawanatanga i te wa i hokona ai nga whenua Maori o Te Waipounamu i neke atu i te toru tekau miriona eka mo te rua mano anake pauna. Kati, mehemea ka ata whikangia tena ahua ka kitea e tatou e hara tena i te utu rahi mo te eka. Ki taku mahara kaore pea i tae ki te ⅛ kapa i te eka. E tino ki ana ahau e tika ana ahau ki te ata tohutohu rawa ki te Whare nei i nga ahuatanga katoa o tenei take. E ki ana ahau mehemea kaore nga Maori i whakapono atu ki te kupu a nga Kai-hoko whenua a te Kawanatanga i whakaaetia ra e ratou, ae, ka wehea etahi wahi rahui nunui mo ratou, e kore rawa aua Maori e whakaae ki te hoko atu i o ratou whenua mo ena moni. E mohio iho ana ahau ko tetahi o nga tikanga o te Pire e penei ana, ki te kore e utua e tetahi Maori nga reiti i utaina ki tona whenua, ka ahei kia peke atu te Kawanatanga ki te tango i te whenua, ka tuku atu ai ki te Kaunihera Whenua Maori mana e whakahaere, me te utu i nga reiti ki nga moni i riro mai i runga i te hokonga atu o taua whenua. Kati, he aha koia nga tikanga e mana nei i naianei mo runga mo te tukunga o nga whenua Maori? Kei te mohio tatou ki te hoko tetahi Maori i tetahi whenua i raro i nga tikanga e mau nei i naianei, ka utu taua Maori i te tiute tekau rawa pauna i te rau pauna mo runga i tena hoko. Me tohutohu ake e au; i te wa e tu ana ko Te Make te Komihana whakahaere o nga mea Maori i te takiwa o Otakou, i runga i te panuitanga o tana ripoata 131 rawa nga Maori i te takiwa Otakou i taua wa kore rawa nei he whenua kia iti, a he maha noa atu hoki nga mea kaore i neke atu i te rua tekau eka i te mea kotahi, hoki iho ranei. He tika ano pea kia utu reiti nga Maori i runga i etahi aronga tikanga; engari me matua whakawhiwhi ratou ki etahi painga maha me etahi ahuatanga tika kaore nei e whiwhi ana ki a ratou i naianei. He nui nga mate e pehi ana i te iwi Maori, a e whakatikia ana ratou ki etahi ahuatanga me etahi painga maha e whiwhi nei te iwi Pakeha. Otira, e te Pika, i te mea e kite atu ana ahau kua eke mai te Raiti Honore te Pirimia ki runga ki tona nohoanga i naianei, a me taku mohio iho ano hoki i tomo mai ia ki konei ki te whakapuaki i tetahi mea e tirohia nuitia atu ana e te koroni, no reira ka whakamutua e au aku kupu i naianei, a, hei tona wa ano, katahi ahau ka tino korero rawa i aku mahara mo o runga i tenei take.

Hikitia aua te korerotanga o tenei Pire, ka haere tonu ki etahi atu mahi, a no te tekau ma rua miniti ki te tekau ma tahi karaka i te po ka hiki te Whare.