Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Paremata Maori o Niu Tireni. Nohanga Tuatahi. I tu ki Te Waipatu, Hune 14, 1892.

No Roto I Te Nupepa Pakeha, W.N

No Roto I Te Nupepa Pakeha, W.N.

25 Aperira, 1885.

Tiriti o Waitangi.

I te Paremata o te 3 o Maehe, 1885, ka pataia e te Koohi a te Ahere te tangata o raro iho ia Rore Tapere Hekeretari o nga Koroni. Koia tenei ko te patai a te Koohi.

E hoa e te Ahere, kua utua mai ranei e te Kawanatanga o Niu Tireni te Kupu o roto o te Pitihana a etahi Rangatira Maori e ki ana kua pakaru te Tiriti o Waitangi i te Kawanatanga o Niu Tireni, a mehemea ranei o mohio ana koe, he aha te take i kore ai e utua mai ta koutou pukapuka ki te Kawana-tanga o Niu Tireni, a, e mohio ana ranei koe, he aha te take i kore ai e utua mai. Whai hoki, tenei ranei te mau tonu nei te mana o te Tiriti o Waitangi ki runga ki te Kawanatanga o Ingarangi, a tenei ranei tetahi ritenga nui kua takoto kia whakamana taua Tiriti ?

Ka whakahokia e te Ahere."Kahore ano i hoki mai e kupu ma te Kawanatanga o Niu Tireni otira kua patua atu te waea ki te Kawanatanga o Niu Tireni, he tono atu kia utua mai, kahore kau he take e mohio nei matou ekore ai e utua mai e te Kawanatanga o Niu Tireni ta matou pukapuka o Aku-hata kua pahure nei Kua roa noa atu te mutunga o te mana whakahaere a te Kawanatanga o Ingarangi i nga ritenga mo nga iwi Maori o Niu Tireni. Na reira ka ahua pouritia te poka noa atu ki te whakahaere i nga ritenga o te Koroni o Niu Tireni. Hoi ano, ma tenei kehi hou anake e whakaahua rere ke nga ritenga i o enei e mohiotia nei i e nei ra."

Na, ka whakahokia ano e te Ahere—ka mea, mo tetahi o patai mo te Tiriti o Waitangi, he pono, kahore he awangawangatanga i te mea kei te mana tonu taua Tiriti, ahakoa ano i runga i te roa, i te rere ke ranei o nga ritenga, ekore e he nga ritenga o taua Tiriti.

Tauringi Tiriti. Ranana, Hune 25, 1885.

E hoa e te Kawana.

Kua tae mai kia au te pukapupa a o Minita o te Kawanatanga o Niu Tireni, mo te Pitihana a nga Rangatira Maori i homai nei e ratou ki au i te ra i korero ai ratou kia au i konei, i te 20 nga ra o Hune, 1884. He mea atu tenei kia ki atu koe kia Tawhiao ratou ko ona hoa Rangatira na ratou nei o ratou ingoa i tuhi ki taua Pitihana, i ki atu ano ahau kia ratou ka tae atu ano he whakaaturanga o nga kupu a te Kawanatanga o Niu Tireni mea te Kawanatanga o te Kuini, me nga pukapuka hoki e tukua atu ana e tenei Kawanatanga kia koe, me kape ka tuku atu ai, kia Tawhiao ma, kua tae mai nei aua pukapuka, a kua korerotia e te Kawanatanga o te Kuini, ka korerotia ano hoki nga take o nga kupu o taua Pitihana i te whare Paremata o nga whenua o Ingarangi, me nga kupu oha atu a taua Runanga mo te iwi Maori, a, kia tiakina paitia nga pai me nga tikanga mo te iwi Maori e te Kawanatanga o Niu Tireni, a i mohiotia ai, e whakaaetia e taua Runanga, ahakoa kore he wahi e pai ai te Kawanatanga o Inga-page 14rangi ki nga tikanga e mahia ana mo Niu Tireni. Otira, ka puta ano he kupu ma te Kawanatanga o Ingarangi kia whai whakaaro te Kawanatanga o Niu Tireni ki nga mea e puta ai te tika me te pai ki nga iwi Maori. Na, e mea ana ahau, nga Pakeha katoa me mahi i te pai kia tau ki te iwi Maori, ko ratou kia mahi pono, ko nga tikanga katoa e whakahaerea ana i tu ai te Kawanatanga mo Niu Tireni, mo nga iwi katoa o te Kuini e whakahaerea tikatia ana e nga Minita o te Kawanatanga, ko te Paremata te mana o te Kawanatanga, whai hoki, waiho i nga tangata Maori etahi o nga tikanga o te Paremata o nga Mema o te Paremata. Na reira i kore ai te Kuini e tino pa ki aua tikanga, E whakapai aua ahau ki te kupu e kiia mai nei, kia nukuhia ake ano he Mema Maori ki te Paremata hei hoa mo nga Mema o reira. Ahakoa, ekore koe e taea te ako atu e te Kawanatanga o te Kuini ki nga tikanga o te Tiriti o Waitangi otiia, e mea ana ano te Kawanatanga o te Kuini, kia kiia e koe te Kawanatanga o Niu Tireni kia akona, kia manaakitia e ratou te iwi Maori ki nga Ture e whakahaerea tikatia ana, me te ata whakarongo atu ki a ratou kupu tika ki te Kawanatanga, tena ano pea te mana me te mohiotanga e kitea ai he tikanga e mahi ai te Maori i nga mahi Maori kia puta, a ekore ai e raru nga tikanga nunui a te iwi e mahi ana i nga mahi nga Maori, e puta ai ano hoki nga painga kia ratou o nga mahi nui e tau ana ki te katoa.

Naku Na Rore Tapere.

E ki aua te Kupu a te Koohi kia Rore Tapere, ko to ratou tino hiahia, kia taea he Kawanatanga ma nga Maori i nga wahi tino Maori, a tena he ture e kaha ana te Kuini ki te whakarite i tetahi tikanga kia whai mana ai nga Maori ki te whakarite i a ratou mea, kia taea ai he Kawanatanga e rere ke ana i to te koroni.

Ka utua e Rore Tapere, ka mea. E ki ana koe tena he wahi o te Ture e taea ana te mahi kia hoatu e te kaunehera he mana ki a whakaritea he wahi mo nga Maori kia noho i runga i o ratou mana anake, he mana whakaaro kore ki nga Tumuaki o nga Koroni?

Te Koohi. "Ae," ko tena te tikanga o tetahi wahi o te Ture, a i te tau 1862 i whakaaro a Ta Hori Kerei, kia panuitia he takiwa Maori, a ki taku whakaaro, mehemea i puta taua Panui, kua kore he whawhai.

Rore Tapere, ka mea, ko tenei Teputeihana, i au e titiro kau atu nei ki nga tangata me ta ratou Pitihana he mea nui, whai mana hoki o nga Teputeihana kua takoto ki toku aroaro ki tenei Tari i mua atu o tenei. E tino whakarongo koa koa ana ki nga kupu a nga Rangatira Maori kua korero mai nei kia tatou, ki a koutou kupu hoki i haere mai nei hei tuara mo ratou. E whakaae ana ahau ki nga kupu a te tangata i whakamarama mai i a ratou mahi, i ki nei ia, ko te hiahia o te Kawanatanga o te Kuini, kia rite te mahi o nga tikanga ki nga Maori ki nga Pakeha, a kia taea e matou, kia kaua e tukua kia takahia te mana o nga Maori. Kahore ahau e whakaaro kore ki nga kupu o te Tiriti o Waitangi, e whakaae ana ahau ki nga kupu a toku papa i mua atu e nga tau e (40) i ki ra ia he mea whai kaha whai mana tuturu nga Tiriti ahakoa he Tiriti ki nga Maori ki nga Pakeha ranei, ehara i te mea e iti ana te mana mehemea ka whakaritea ki nga Maori. No reira ki ta koutou e tono nei, kia whakaritea nga mea o te Tiriti, a kia hoatu te tika ki nga Maori o Niu Tireni. E whakapuaki ana koutou i nga whakaaro o te Kawanatanga o te Kuini, kahore pea koutou e ki ana me ata utu ahau i nga mea katoa o tenei Teputeihana he take nui, engari, he maro, he raruraru hoki enei mea. No reira i hoatu e te Kuini me te Kawanatanga ki nga tangata o Niu Tireni te whakahaere te whakaritenga o a ratou mea he wahi iti i puritea, erangi ka ata tirohia enei mea, ka whakaaro ki enei take me enei mate, a kia rongo ra ano ki te utu a tera taha, ka tirohia e matou he tikanga tika, a ka mahia e matou ki to matou kaha.

Ka tukua te Pitihi ana a nga Rangatira Maori e te Koohi ki te whare mo nga mate o te iwi Maori mo te Tiriti o Waitangi. Te Koohi—ka mea—ko te Owati a te Kawanatanga o Ingarangi, kia mau tonu nga whenua o nga Maori kia ratou. Muri iho i tenei Owati, e 200,000 nga Eka o nga whenua o nga Maori i tangohia e te Kawanatanga o Niu Tireni, a hokona atu ana ki aua Pakeha, kahore he hokinga mai ki nga Maori, ko nga Maori na ratou aua whenua e ki atu ana, waiho ma ratou ano e whakahaere nga toenga o ratou whenua, ka mea ano a te Koohi ki te Kawanatanga o Ingarangi kia tukua mai ano nga whakahaere o te ritenga o te Tiriti o Waitangi ki nga Maori, ka utua e te whare, he pai rawa atu te Pitihana ana Maori Rangatira i tae mai nei ki te whare o te Kuini, ka utua e te Hekeretari mo nga koroni, e Iwarini Ahere, ka mea. E kore e tika kia uru te Kawanatanga o Ingarangi ki roto o nga raruraru o Niu Tireni 1865, i tu ai te Kawanatanga mo Niu Tireni, ma tera Kawanatanga e mahi atu ke ritenga mo Niu Tireni kahore e tika me rapu mai ki tenei Kawanatanga, ka utua e Rore Tiatihira Hehe rawa le kupu a te Hekeretari, e tika ana ma te Kawanatanga o Ingarangi e tuku he Awhina mo nga Maori, ko tenei, ko te Tiriti i kiia e te Kuini, kua raruraru, koia nei te take i haere mai ai enei Rangatira ki te tono Awhina mo ratou e pai ana kia aroha te Runanga aroha ki te tuku atu i tetahi kaka mo te iwi Maori.

page 15

Ka utua e te Karahitaua e mahara ana ahau, ma te Kawanatanga o Niu Tireni e tirotiro te Piti- hana a nga Rangatira Maori. Ka utua e Rore Tiatihira, e tango ana oti koe i te whakahaere o nga Maori i te ringaringa o te koroni o Niu Tireni, e tika ana ma te Kawanatanga o Ingarangi e whakahaere nga Tiriti kahore i tika te whakahaere, engari me Awhina ano e te Kawanatanga o Ingarangi nga tikanga mo nga Maori. Ko nga Rangatira Maori i tae mai nei i tera tau, i tono mai ratou ma ratou ano e whakahaere o ratou whenua me o ratou tikanga i ia takiwa, i ia takiwa, ki ia iwi, ki ia iwi. Hoi ano Ingarangi.

Heoi ra e nga rangatira honore o ia waho o ia wahi o nga motu erua o Aotearoa me te Waipounamu, kua marama katoa mai koutou ki nga whakamaramatanga, o nga Take e wha kua whakatakotoria nei ki te aroaro o tenei Runanga nui me te Runanga Ariki o te iwi Maori.

He mea atu tenei kia mahia e nei take i runga tonu i nga tikanga kua korerotia nei, e whakaaro ana ahau. Me timata ano i te take tuatahi ara i te mea i roto i te panui a Heta Tehara, i te whakakotahitanga o te iwi Maori. Ki te oti tena ka timata i te take tuarua te Tiriti o Waitangi ki te mutu tena, ka timata ki te take tuatoru te Rarangi 71 o te ture nui mo Niu Tireni o te tau 1852. Ki te oti e na ka mahi i te take tua whakamutu e na kupu aku.

Ka korero ahau i aku mahara mo to tatou haerenga ki runga i enei tikanga. E hara i te mea he pokanoa na tatou ki te mahi i enei take, e hara hoki i te mea he whakaaro whakahihi na tatou na te iwi Maori to tatou penei tauga, e hara hoki enei take i te take pera me nga take i raruraru nei te motu nei i reira kua mahue ake nei, kua tae tenei ki te rima te kau marua 52 nga tau i tu ai te Kawanatanga ki Niu Tireni e whakahaere ana he ture mo tenei motu.

I noho tonu nga hapu katoa o te iwi Maori i raro i te mana o nga mahi nga ture a taua Kawanatanga i nga tau maha kua kia ake i runga nei, e ki te ana tatou kaore rawa i puta mai he pai he ora mo te iwi Maori i roto i aua mahi nga ture, ko te tino kai whakaatu i te tika o tenei korero aku, kua tino mohiatia kua riro i te Pakeha e toru koata o enei motu erua kotahi ko ata kei te iwi Maori, erua koata pea mate Kawanatanga i hoko mai k inga Maori ko etehi wahi he mea muru noa iho na te Kawanatanga.

Kotahi koata he mea hoko e te Pakeha Maori.

Ko tatou ko nga hapu o te iwi Maori e tino heke atu ana tatou ki te mate me o tatou whenua.

No reira ka tino whakaaro nei tatou te iwi Maori kia whakakotahi kia haere hoki te mahi ma taua whakakotahitanga i raro i te mana o te Tiriti o Waitangi me Rurangi 71 ko nga ture hoki tenei i mahia mo tatou mo te iwi Maori i nga ra o mua e.

Hoki ana tenei tatou ki nga huarahi i whakaaetia e nga taha e rua mo tatou mo te iwi Maori koia te tino take o taku kupu e ki nei e hara ta tatou mahi i te mahi pokanoa i te whakahihi ranei ki te Iwi Rangatira ki te Pakeha engari e ma hiana, tatou i runga i te mahi tika koia te nui o te hari o te ngakau ki nga Rangatiratanga katoa o enei motu e rua e ki te a nei i tenei ra e noho huihui nei i roto i enei Runanga e rua.

Ko te tumanako nui o te ngakau ki a uru mai hoki nga hapu katoa. Me nga Rangatiratanga o Aotearoa me te Waipounamu kaore nei i tae mai i tenei tunga o tenei Tiriti ki a waiho ai ko te kotahitanga o te toputanga, o nga Rangatira katoa mea ratou whakaaro kotahi hei mea tena e nui ai te kaha o te tika o tenei mahi.

E koreai e taea te whaka ngaueue e nga ture e mana ana inaianei i runga i te mea e mahia ana tenei mahi i raro i te mana o te Rarangi 71. Mo te Iwi Maori nei te tino take i hanga ai tera ture i te tau 1852 no reira te nei kupu e kia nei e kore etaeate whaka ngaueue tenei tikanga mehemea ka rite tenei whakaaro.

E hara i te mea ka whakaiti ka whakarere ke ranei tenei mahi i nga tangata nunui me o ratou mana Rangatira katoa o Aotearoa me te Waipounamu mehemea kauru mai ki roto i tenei Tikanga engari ka tino whakanui o koutou Rangatiratanga me o koutou mana e tenei tikanga i raro i te mana o te ture Rarangi 71 e ki ana aua kupu Na reira e tika ana kia hanga he Ture i runga i nga ritenga me nga mahi katoa mo nga Iwi Maori o Niu Tireni no Oratou tupuna iho ano tuku iho tuku iho. Ko te take tenei o taku kupu e ki nei ahau ka tino whakanui a rawatia te mana o nga Rangatira mehemea kauru katoa mai ki tenei tikanga i te mea hoki kua huihuinga Iwi katoa kia kotahi heo ira e hoa ma e nga Rangatiratanga katoa to koutou taonga whakanui a whakamana, tau tokotia, kia tu, kia Pakari, ko te Atua hei awhina mo koutou i nga wa katoa.