Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Paremata Maori o Niu Tireni. Nohanga Tuatahi. I tu ki Te Waipatu, Hune 14, 1892.

Ko Te Tikanga o Tenei Kupu o Te Tiriti o Waitangi

Ko Te Tikanga o Tenei Kupu o Te Tiriti o Waitangi.

He huihui nga no nga rangatira Maori o Aotearoa me te Waipounamu me te Kawana a te Kuini i whakarite ai ki Waitangi nei ki etehi atu wahi hoki o Aotearoa me te Waipounamu. Mua i te tau 1840 ki te whakatakoto ture i waenganui o te iwi Maori o tetahi taha o te Kuini o Ingarangi me tona iwi o tetahi taha na tana Tiriti iho atu ai e nga rangatira o te iwi Maori, he whaitaketanga mo te Kuini ratou ko tona iwi kia noho ki Aotearoa me te Waipounamu.

Ara ko te whakaaetanga i te mana o te kawanatanga o te Kuini kia tu ki nga wahi katoa o Niu Tireni no reira i whakaaetia ai te iwi pa nga kore kia whai pa nga ki tenei motu. Ara i runga anake i te whakaae o te tangata nana te whenua kia hokoa ki te utu i whakaritea e te kai hoko raua ko te tangata nana te whenua.

No taua. Tiriti hoki i whakatuturutia ai e nga taha erua, ki te iwi Maori ano te mana o ratou whenua. E nohia ana koutou ki ta tatou ritenga mo tenei kupu i to tatou ake reo no te mea ko tenei kupu ko te mana he mea tino nui whakaharahara ki to tatou ritenga e kore rawa e taea atu e tetahi rangatiratanga te whakahaere ritenga mo te taonga kei raro i te mana i whakaaetia ki tetahi rangatira-tanga.

Kati i konei taku whakamarama mo tenei Take ka timata ahau ki te take Tuatoru.

(3) E ki ana te Rarangi 71 o te Ture nui mo Niu Tireni o te tau 1852. Kia tirohia kaore ranei he kupu i roto i taua Ture e whakamana ana i te iwi Maori ki te hanga kawanatanga mo te iwi Maori.

Ko te ritenga o te kupu Rarangi 71 o te ture nui mo Niu Tireni o te tau 1852.

He whika tenei te 71 no te Rarangi i noho ai nga kupu o te Ture. E whaka ae ana taua Ture i mahi ara mo Niu Tireni ka whai mana tonu te iwi Maori ki te whakatu kawanatanga mo ratou ki runga ki nga whenua tino Maori, kia wehea hoki tetahi wahi o Niu Tireni hei takoto ranga mo nga ritenga Maori mo nga ritenga ia ekore e ta kahi i nga Ture e ora ai te tangata kaore he Maori i uru ki te hanga i tenei ture i taua tau koia nei te take i maka ai tenei take he take tuatoru hei whiriwhiringa matanei whakaminenga. Ko te whakamaoritanga tenei o taua ture Rarangi.

Ko te Ture 71 o Niu Tireni. Te Reo Maori. Te Ture nui o Niu Tireni tau 1852. 15 me 16 Wikitoria, Upoko 72, Rarangi 71.

E taea ana e te Kuini te enea hia hanga, me te tiaki hoki i nga Ture mo nga iwi Maori:

No te 30 o Hune, 1852, i puta ai.

Tekiona 71 na reira e tika ana kia hanga he ture i runga i nga ritenga me nga mahi katoa mo nga iwi Maori o Niu Tireni no o ra tou tupuna iho ana tuku iho tuku iho ko nga tikanga rere ke kaitangata nei me kape atu me tino hohoro te whakaae i tenei taima tonu he kawanatanga mo ratou ake ano mo a ratou mahi me a ratou me a tanga katoatanga a etahi iwi ki etahi iwi ano o ratou ara me ata whakaaro kaweherawa atua i he takiwa hei taunga iho mo aua ture Maori katoa, no ona tupuna tuku iho tuku iho. Na he mea tino tika rawa ia mate Kuini i runga i ta na reta Tapu (Peitana) e whakaputa atu i raro o te Hiiri nui o te rangatiratanga o Ingarangi ki te hanga ture hoki i awa i awa hei whakamana, koia kua korerotia i runga ake nei ko ana ture a te Maori me ana ritenga me ana mahi katoa hoki o mua tuku iho tuku iho me mahi katoa ano kaua ia e rere ke rawa atu i nga ture o Ingarangi me ona wahi katoa hoki e mohiotia iho koia noia.

Ke nga tikanga e tautoko ana i nga korero a te iwi Maori e ki nei ka nui te he o nga mahinga ture a te Paremata mo nga whenua o te iwi Maori.

Huihuinga 11 o te Paremata 1891 o Niu Tireni. Te Ripaota a nga Komihana.

Wharangi No. 7, tetehi wahi o nga korero o taua Wharangi. Koia tenei:—

No te mea kua Tuturu tenei te Raruraru i runga i nga ture, me nga whakahaere kua mea nga Roia Tino matau kua o ati hoki mehemea i hiahia te Paremata ki a tipu tetahi raruraru nui ki runga ki nga take whenua Maori kua kore e pai ake te tino mana nga o taU a raruraru, i enei raruraru kua tipu page 13ake nei kia kore enei korero e puta mai i te hunga whakaaro tika kua kore e whakaponohia kei te penei te nui o te Raruraru me te tinihanga te mahia nei ko nga Roia kua oati mai ki te tika o enei korero ki nga komihana ko te.

Witika ko te Rahera, ko Hekikete, ko te Retimana, ko te Kupa, ko Tuawha, ko Taratoa, ko H. D. Pere, ko te Hapimana, ko E. Pere, ko te Wirihana, ko Katarira, ko Karaera, ko te Makarini, ko Teinapere, ko Rokena, ko Hiiti Kooti, Wiremu ko Riwa, Hamuera ko Hawata, ko Rapata Taute.

Ka korero ahau i nga kupu e tau toko ana i nga korero a te iwi Maori e ki nei kei te ora tonu te Tiriti o Waitangi, no te mea ka nui nga Pakeha e ki ana kua kore noa atu te mana o te Tiriti o Waitangi he maha nga Maori kua ki pera kua Pirau te Tiriti o Waitangi, i rongo tonu aku taringa e ki ana na te Pakeha i korero kia ratou kua mate te Tiriti.

Koia ahau ka whakaatu i nga korero a te Paremata o Ingarangi i te tau 1885 mo te Tiriti o Waitangi.

Kia mutu ai te maharahara o te nga kau o nga tangata i rongo i ana korero pera kua pirau te Tiriti o Waitangi kei roto i tenei whakaminenga e noho nei. Kia whai marama tanga ai ano hoki nga iwi Maori katoa e noho ana i runga i enei motu, ki te tino take enai o te mana o nga tikanga e kia nei i roto i te Hui i tu ki Waitangi i te 14 o nga ra o Aperira, 1892, kia whakakotahi te iwi Maori ki raro i te mana o te Tiriti o Waitangi me te Rarangi 71 kai Panuitia e te Pukapuka o nga korero o tau a Paremata o Ingarangi koia tenei.

Ka korero ahau mo te take tuawha. E ki ana taua take.

Kia tirohia kaore ranei e tupu ake he raruraru i waenganui i nga iwi e rua o Niu Tireni engari ko te pai me te ora o te koroni kia tupu.

Ko tenei take e hare i te take tawhito engari he mea kia tirohia e tenei whakaminenga kei tupu he raruraru ki Niu Tireni i runga i nga take e toru i runga ake nei. Ka mutu taku whakamarama kia ora koutou.