Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Acts Affecting Native Lands, Etc. (In English and Maori), Passed by the General Assembly, Session 1906.

Niu Tireni. Ture Mo Nga Maori Whenua Kore O Te Waipounamu

[ko te tohutoro i roto i te reo Pākehā]

page 1

Niu Tireni. Ture Mo Nga Maori Whenua Kore O Te Waipounamu.

1906, No. 17.
He Ture hei Whakawhiwhi i nga Maori Whenua Kore o Te Waipounamu.

[2O o Oketopa, 1906.]
Kua Meinga Hei Ture e te Runanga Nui o Niu Tireni e noho huihui ana i roto i te Paremete, a i runga ano hoki i tona mana, ara:—
1.Te Ingoa Poto o tenei Ture ko "Te Ture mo nga Maori Whenua Kore o Te Waipounamu, 1906."
2. I roto i tenei Ture, mehemea kaore e rereke ana i te tikanga o ona kupu:—
  • Ko "Te Waipounamu" tona tikanga ko nga motu e mohiotia nei ko Te Waipounamu me Rakiura:
  • "Maori whenua kore," tona tikanga ko era o nga Maori o Te Waipounamu kaore i te whiwhi whenua e rahi ana hei oranga mo ratou, a e uru ana ki taua kupu nga hawhe kaihe me o ratou uri:
  • "Whenua" tona tikanga ko nga whenua katoa i wehea atu imua hei oranga mo nga Maori whenua kore, a tera raneie wehea a muri atu nei hei pera:
  • "Te Kooti" tona tikanga ko te Kooti Whenua Maori i whakaturia e "Te Ture Kooti Whenua Maori, 1894."
3.
(1.) I runga i nga mahi whakarite whenua mo nga Maori whenua kore i Te Waipounamu ka ahei te Kawana i ia wa i ia wa i runga i te Panuitanga ki te ki ko nga whenua Karauna, ahakoa kua oti te ruri kaore ano ranei, me wehe tarewa mo taua mahi.
(2.) Ko nga whakaatu mo ia o ana rahuitanga tarewa me perehi ki roto ki te Kahiti.
4. A te paunga o te marama kotahi, engari kaua e roa atu i te ono marama, i muri i te perehitanga o te Panuitanga kua kiia ake nei, ka ahei nga whenua e whakahuatia ana i roto i taua Panuitanga kia rahuitia pumautia i runga i tetahi Panuitanga, a ko te perehitanga o taua rahuitanga pumau me perehi ki roto ki te Kahiti, a ki te kore e mahia he rahuitanga pumau pera ka kore e mana aua rahuitanga tarewa.page 2
5. Ina perehitia te Panuitanga e rahui pumau ana i aua whenua Karauna kua kiia ake nei, hei reira ka riro a ka whakatapua aua whenua mo ona tikanga i wehea ai, a ka ahei a tona wa a muri atu kia karaatitia i runga i nga huarahi kua whakaritea i raro nei e tenei Ture.
6. Mehemea i uru tetahi pohehetang ki roto ki te whakaaturanga o tetahi whenua i roto i te Panuitanga o tetahi wahi e whakaarohia ana hei rahui, mehemea ranei ki te titiro iho he nui te hapanga o nga eka ina oti te ruri o tetahi wahi e Whakaarohia ana kia rahuitia, ka ahei te Kawana ki te whakakore atu i te Panuitanga i hanga mo taua rahui, a ki te whakaputa Panuitanga hou mo taua rahui hei whakaatu i ona whakatikatikanga me ona ahua katoa. Ko ia Panuitanga whakatikatika pera me perehi ki roto ki te Kahiti.
7. Hei whakahaere i nga tikanga o tenei Ture, hei whakatutuki ranei i tetahi kanataraka, kupu whakaae, kirimene, whakaritenga rapei e pa ana ki te wehenga atu o etahi whenua mo nga Maori whenua kore o Te Waipounamu, ka ahei te Kawana a ia wa i ia wa ki te hanga warati hei whakaputa Tiwhikete Whakawhiti Whenua mo nga wahi katoa mo ia wahi ranei o nga whenua kua wehea a kua whakataua i mua mo etahi o aua Maori whenua kore, a muri ake ranei wehea ai mo taua take, ki ia tangata ki nga tangata katoa ranei kua whakataua tona ingoa o ratou ingoa ranei ahakoa hei paanga motuhake hei tenata kamana ranei, me te whakarite i nga wa me nga tikanga me nga ra e tau tuturu ai nga paanga i raro i te ture ki aua whenua.
8. Ko nga ingoa o nga tangata e whakaarohia ana kua tika kia whakawhiwhia ki aua pukapuka taitara, hui atu ki nga eka kua whakataua ki a ratou, me perehi ki roto ki te Kahiiti, hui atu ki te ingoa o te takiwa me te nama o te tekiona; a ka takoto ko taua perehitanga te kaupapa mo te taitara, a ka whai mana pera mo runga mo nga mahi whakawhiti, wehewehe, me te whakaitinga iho ranei o nga eka i runga i nga huarahi kua whakatakotoria i raro nei e tenei Ture.
9. Me uru ki ia tiwhikete taitara e whakaputaina ana i raro i te mana o tenei Ture he kupu here penei na, me tino here rawa te whenua, haunga anake ia te whakawhiti, te riihi ranei mo tetahi wa kaua e roa atu ana i te rua tekau ma tahi tau, i waenganui anake i nga tangata kua whakataua nei mo ratou taua, whenua me o ratou uri ranei.
10.
(1.) Ka whai mana te Kooti ki te whakatau riiwhitanga tangata mate, whakawhitinga, wehewehenga ranei, o tetahi wahi o etahi wahi ranei o te whenua i wehea i runga i nga huarahi kua kiia ake nei, a muri ake ranei wehea ai, a mehemea ki ta te Kooti titiro i runga i te tono a tetahi tangata e whai take ana, ko te wahi i whakataua ki tetahi tangata ki etahi tangata ranei i runga i te kore i tuturu mohiotia nga tau o tetahi tangata, e nui atu ana i nga eka e tika ana kia riro i taua tangata i aua tangata ranei, kua whakamanaia te Kooti ki te whakaiti iho i te wahi i whakataua kia rite ki te maha o nga eka e tika ana kia riro i aua tangata mehemea i ata mohiotia tuturutia o ratou tau i te wa i whakataua ai, ara, kia rima tekau eka iti iho ranei mo ia tangata pakeke, a kia rua tekau eka page 3iti iho ranei mo ia tangata taitamariki kei raro iho i te tekau ma wha tau te pakeke, i whakataua nei ki nga tangata katoa i kitea e tika ana ki nga whenua kei te taha tonga o te rohe whakateraki o te Takiwa Porowinitanga o Katapere, a kia wha tekau eka iti iho ranei mo ia tangata pakeke, kia rua tekau eka iti iho ranei mo ia tangata taitamariki kei raro iho i te tekau ma wha tau te pakeke i whakataua nei ki nga tangata katoa i kitea e tika ana i roto i nga Takiwa Porowinitanga o Nerehana me Maraparo (haunga ia a Whakapoai, i te Takiwa Porowinitanga o Nerehana, ka whakahaerea tera ano me te mea nei kei te tana tonga o te rohe whaka-te-raki o Katapere).
(2.) Ko nga whenua e toe ana i runga i nga whakaititanga i mahia e te Kooti ka hoki ki te Karauna, a me wehe hei wahi takarotanga ranei akoranga ranei mo nga Maori.
11. Kua whakamanaia te Kawana, engari me matua whiriwhiri ratou ko nga Maori e tika ana ki etahi o nga tekiona o nga piihi whenua ranei i whakataua i runga i nga tikanga kua kiia ake nei, tera ranei e whakataua a muri ake nei, ki te riihi i te katoa i etahi ranei o aua whenua, mo te taha ki nga Maori e whai take ana, ki nga Pakeha mo tetahi wa kaua e roa atu i te rua tekau ma tahi tau i runga i te tikanga me noho tonu te whenua kaua e nukuhia mo tetahi wa nohoia ai te whenua, mo te moni reti tino pai e taea ana a taua wa, engari me utu ano te wariu o nga rakau e tu ana e tupu ana ranei i runga i aua whenua, a ko nga hua me nga moni reti i puta me utu me tuha ki nga tangata i whakataua motuhaketia ki a ratou aua whenua i runga ano i nga eka a ia tangata.
12. Ka ahei te Kawana i ia wa i ia wa, i runga i te Ota Kaunihera i kahititia, ki te hanga rekureihana mo nga tikanga katoa tera e whakaarohia e pai ana e tika ana ranei hei whakatutuki i te whakahaerenga o nga tikanga o tenei Ture.
page break