Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Reports of meetings on Māori Church matters, 1872-1888

Nga Mahi A Te Hui o Te Hahi Maori O Nga Takiwa o Waitemata Me Waikato I Te Pihopatanga o Akarana, I Huihui Ki Hauraki. I a Pepuere 6, 7,1873

page break

Title Page

Nga Mahi A Te Hui o Te Hahi Maori O Nga Takiwa o Waitemata Me Waikato

I Te Pihopatanga o Akarana,
I Huihui Ki Hauraki.
I a Pepuere 6, 7,1873.

Akarana: William Atkin, Church and General Printer, High Street. 1873.

page break

Nga Tangata O Te Hui Tuarua.

Ko Te Pihopa O Akarana Te Tumuaki.
Nga Minita.

  • Rev. B. Y. Ahiwera.
  • Rev. Heta Tarawhiti.
  • Rev. G. Manihera.
  • Rev. H. te Moanaroa.
  • Rev. W. Turipona.

Mangai Reimana.

*Te Hemara Kaipara.
*Te Watene Mahurangi.
*W. Ngawhare Whitianga.
N. Poutotatara Hauraki.
Matiu Te Pono Hauraki.
Eruera Ngara Waipa
Hohaia Ngahiwi Taupiri.
*Te Keepa Waiheke.
*Wiremu Taipua Waiau.
*Piahana Potiki Umangawha.
*Mita Te Ratu Taupo.
*Wiremu Paetaki Taupo.
*Te Poroa Ohinemuri.
*Tamati Wiremu Tamahua Te Kohekohe.
*W. Maiho Whangape.
*Nepe Te Ngakau Wahi.
Piripi Whanatangi Maungatautari.
Mita Karaka Ngatipare Whaingaroa
Te Wirihana Te Ao-te-rangi Kaawa
Henare Ngatai Te Akau
Te Waaka te Koi Manuka
Wairoa.
Harataunga
Whangamata.
*Te Poroa Ohinemuri.
Orakei

* Kihai enei i tae ki te Hui.

page break

Nga korero o te Hui o te Hahi Maori o nga takiwa o Waitemata, o Waikato.

Ko nga tangata enei i whakao mai ki o ratou ingoa—Nga Minita, ko Rev. B. Y. Ahiwera, H. Tarawhiti, H. Manihera, H. te Moanaroa, W. Turipona, me te akerikona Wiremu o Waiapu (he mea karanga tenei). Nga Reimana, ko H. Ngahiwi, E. Ngara, P. Matewha, Te Hakiriwhi, P. Whanatangi, M. Ngatipare, Te Wirihana Te Ao-te-rangi, H. Ngatai, Te Waaka te Koi, M. te Poono, N. Poutotara. Na te Pihopa te korero i te timatanga, koia tenei:—He ngahau tonu ki a au kia huihui tahi tatou ki konei ki Hopuhopu ki te wahi i whakaritea i mua hei turanga mo te kura. He tohu pai hoki tenei kia huihui tatou i raro i te [unclear: taunuarumarutanga] o te whare o te Ahiwera, o tetahi o nga hoa tawhito, hoa pumau o nga Maori o Waikato. Kaore ano kia matoke noa tona aroha ki ana akonga o mua. Mana pea e kohikohi inaianei, i nga ra ka maha nei, te taro i makā ra e ia ki runga ki te wai i a ia e noho ana ki konei. Tana hoa mahi ko tana akonga o mua, ara, ko Heta Tarawhiti kua mau tonu nei ki tona turanga, a e mohiotia ana te tika o tana haere i runga i te mea i akona ai ia i mua. Tenei ano tetahi minita Maori o Waikato ko Hohua te Moanaroa. He tangata pono ano i roto i nga raruraru i pa ra ki Waikato i nga tau kotahi tekau nei. He whakaaro tenei naku kia Pirititia ia i te Haterei e haere ake nei. He tokoouou rawa o tatou minita mo enei takiwa nui e haererea nei e ratou. Na kei nga tangata karakia te Whakaaro kia kohikohia tonutia he moni ana ka tae ake ratou hei utu i nga mea i pau i runga i to ratou haere. Ma te iwi ano hoki e haha, e whakaatu mai ki a au etahi taitamariki pai kia akona hei minita mo te Hahi.

Ka nui taku koa ki nga tangata o Tamahere e hanga nei i tetahi whare kura i to ratou kainga. He tino mahi nui tenei ma nga minita, ara, he rapu ritenga e akona ai nga tamariki ki nga ritenga o te Karaiti. Na e hiahia ana au kia tu he kura ki te page 4Akau, a kia hono tonu hoki te tirotiro e te Minita. He nui nga whenua kura i konei, na he patai tenei naku, ko ahau hoki tetahi o nga kai tiaki, me pewhea ra tetahi ritenga e whiwhi ai tatou ki etahi moni reti e rite ai te whakaaro o nga kai tuku mai.

Kauaka e kaiponuhia to tatou whakaaro ki nga tangata Maori e noho mai nei i waho i o tatou rohe; engari me kukume mai ano ki te mohiotanga ki a te Karaiti ki te Hepara Pai. Ahakoa he take riri ano ta ratou ki te Kawanatanga kei mea ratou he rite tahi te Kawanatanga me te Hahi o te Karaiti. Kahore e uru te Hahi ki roto ki te Kawanatanga. Ma nga minita Maori tenei e whakapuaki ki te iwi. Ka hari pea te Hui nei mo te whare karakia i taia nei e ahau te kawa i te kainga o te Moananui i te Tawa, i Ohinemuri. Ka nui toku hiahia kia hono tonu ano te tono mai o nga tangata o enei takiwa ki peratia ano etahi atu whare hou mo ratou.

Ko taku inoi tenei ki te Atua kia manaakitia nga mahi o tenei Hui, i a tatou e runanga nei i runga o te wairua o te Karaiti, e whakatakoto nei i nga mea pai e neke ake ai te mahi a te Hahi i nga takiwa o Waikato, o Waitemata, hei whakakororia mo te Atua.

Ko nga ritenga enei i whakatakotoria i reira:

I.—Whare Karakia.

Ko nga tangata karakia, kia kaha ratou ki te whakahauhau kia whakaturia he whare karakia i nga wahi katoa o tenei Hui o te Hahi.

II.—Kura.

Ko nga wahi katoa o tenei Takiwa e hiahia ana kia tu he kura ki reira; ma nga matua tetahi wahi e whakaaro; ki te pai hoki ratou kia uru mai te Kawanatanga, e pai ana. Otia ki te tu he kura ki tetahi wahi ma nga tangata o te Hahi te whakaaro kia whakaakona nga tamariki ki nga tikanga o te Rongo-pai.

page 5

III.—Whenua Kura.

He Whenua enei kua tukua atu i mua ki te Hahi hei whakatupu Kura mo nga tamariki Maori i roto i tenei Takiwa; ara—ko Kohanga, 750 eka; ko Pepepe, 133 eka; ko Hopuhopu, 1385 eka; ko Puniu, 870 eka.

Na e hiahia ana tenei Hui ki whakaaturia mai e nga Kai tiaki o aua whenua te maha o nga moni e puta mai ana i reira i roto i te tau.*

Ki te whakaaro hoki a tenei Hui he mea pai kia whakaurua atu he tangata Maori, hei hoa mo nga kai tiaki Pakeha. Ma te Pihopa tenei e whakapuaki ki te Hinota Nui.

* Ko te kupu tenei a nga kai tiaki:—Kahore he moni e puta mai ana i reira i roto i te tau.

IV.—Moni e kohikohia ana.

Ka whiwhi nga kai kohikohi moni i etahi moni mo nga mahi a te Hahi, na, me kawe ki nga kai tiaki e whakaritea ana e te Hahi o aua takiwa, a ma ratou e mau atu ki te Pēke o te Poutapeta takoto ai, kia oti rano te mea i kohikohia ai aua moni.

V.—Mangai Maori mo te Hinota.

Ki te whakaaro a tenei Hui he mea pai kia uru etahi o te Hahi Maori ki te Hinota o te Pihopatanga.

Kua apitia mai te ture mo te whiriwhiringa Mangai kei p. 10.

VI.—Whakaaturanga Paipera.

He mate nui tenei no te Hahi Maori, ara, te kore Paipera i apitia nei nga kupu ki te whika whakaatu i nga rarangi o etahi atu wahi o te Karaipiture. Na, me ta ke aua whika whakaatu ki te reo Maori; me kohikohi hoki he moni mo taua tainga.

VII.—Mahi Mihinare.

Kia kohikohi tonu i nga tau katoa, i roto i nga whare karakia, mo te kawe i te Rongopai ki nga iwi kuware; hei te Ratapu tuatahi i muri i te whakaaturanga.

VIII. —Panuitanga i nga ritenga nei.

Me whakaatu enei korero ki te iwi e nga Mangai nei, e nga kai whakaako hoki, me panui.

page 6

IX.—Te kainga me te ra mo nga Hui.

Ki Kohanga te Hui o te Hahi o Waikato i te tau 1874, hei te 4 o Pepuere.

To te Hahi o Waitemata me ona takiwa ki Hauraki, hei te 25 o Pepuere 1874.

X.—Nga pariha o Waikato.

Ko Taupiri, Whangape ki Kohekohe, Waipa, Tamahere, Kohanga, Manuka, Kāwa, Rangikahu.

XI.—Nga rohe o nga Takiwa o nga Hui.

1. O Waikato—ko te Akerikonatanga o Waikato, ko Manuka, ko te Akau.
2. O Waitemata—ko Omaha, ko Kaipara ki Waitakere, ko Waihou me te tai rawhiti, ara ko Hauraki katoa. Kua wehea nga Hui kia rua.

Tapiri.

1872: Nga tamariki i iriiria 70, Kaumatua i iriiria 2, Tangata kai Hapa 61, Minita 5, Monita 44, Nga tangata i tauia i nga karakiatanga 1102, no Waikato me nga takiwa o Waitemata enei, me Whangarei

Kua Whakapumautia Enei.

I.—Nga Huarahi mo Nga Mahinga a te Hui,

1. Kia anga atu nga korero ki te tumuaki.
2. Kia haere tonu te korero i runga i te kupu i kokiritia mai.
3. Kia kotahi te korerotanga a te tangata i runga i taua huarahi korero, engari ma te kai kokiri mai kia rua.
4. Me tuhituhi ki te pukapuka nga tikanga katoa e whakatakotoria ana e te Hui.
5. Nga kupu kua takoto me ta ki te perehi.page 7
6. Me whakarite he kai-tuhituhi, he kai-tiaki ano hoki mo nga moni a te Hui.
7. Ka kokiritia mai e te tangata tetahi kupu, me matua whakapuaki e ia, tuhituhi rawa, panui rawa i tetahi wa i mua ake.

II.—Nga ohaohatanga.

Kia whakaturia he tikanga kohikohi moni i nga Ratapu tuatahi o te Marama i roto i nga whare karakia o tenei takiwa, i te mea kahore ano kia tu noa te kohikohi i nga wiki katoa.

III.—Marena.

Ma te Minita e titiro tetahi monita o te kainga, tetahi tangata e paingia ana e te Hahi o tona wahi, na, ka whakaaturia ki te Pihopa hei kai karakia i te marenatanga tangata i nga wahi kahore nei he Minita.

IV.—Tangata Hei Minita.

Me ki atu ki nga kai-whakaako o Tipene kia kaua he tangata e tukua atu ki te kura ki reira kia whakaakona hei Minita, kia whakaaetia ra ano e nga tangata o tona wahi he tangata tika ia mo te pera.

V.—Moni Tapiri.

He pukapuka tenei na te Para (Rev. R. Burrows) mo nga moni ka apitia mo nga Minita Maori ki nga tahua e kohikohia ana e te Komiti Minihare:—ara—He whenua to te Komiti i te wahi o te iwi e kohikohi moni ana hei whangai Minita, ka tutuki taua kohikohinga ki te rua rau pauna (£200) ka tukua mai e te Komiti i roto i nga moni reti o taua whenua, £25 i te tau hei apiti mo te hua o te moni i kohikohia.

VI.—Hauraki.

Me tahuri te iwi o Hauraki ki te kohikohi moni mo tetahi Minita Maori mo ratou; ko nga tangata enei hei Komiti kohikohi moni mo taua Minita, ara, ko Parata te Mapu, ko Matiu te Pono, ko te Moananui Tanumeha, ko Hamuera Hororiri, ko Reupene te Kaho, ko Mohi Mangakahia, me te Minita ano o Hauraki.* Ko H. te Manihera, ko Hohepa Paraone, ko Nikorima Poutotara nga kai tiaki o aua moni.

* He kupu tenei na te Pihopa ki nga tangata e kohikohi ana i nga moni pena. Na, £80 ta ratou i kohikohi ai, £20 ka apitia e ia ki runga. A £160 a ratou i kohikohi ai, £40 ka homai e ia.

page 8

VII.—Nga pariha o Waitemata.

1. Ko Mahurangi, ko Waitakere ki tekongutuawa o Kaipara, ko Orakei, ko Waiheke, ko te Wairoa, ko Taupo, ko Hauraki, ko Ohinemuri, ko Manaia, ko Waiau, ko Umangawha, ko Whangamata.
2. Kia tokorua mangai ki te Hui mo te wahi kotahi.
3. Ko Nowema te Marama whiriwhiringa Mangai.
4. Kia kotahi te tau e tu ai te hunga i whakaritea hei Mangai.

VIII.—Komiti.

Ko te ritenga tenei mo nga wahi ehara nei i te Pariha tuturu, engari e pai aua nga tangata o reira ki te karakia, ki te kohikohi moni ano hoki mo te Minita; ara, me whakatu he Komiti ki reira. Ko nga mahi enei ma taua Komiti.

1. He whakarite i tetahi whare mo nga karakiatanga.
2. He whakaatu i nga taima o te karakia.
3. He whakaatu ki te Minita i nga turoro, i nga tanumanga tupapaku, i nga iriiringa, i nga marenatanga, me era atu karakia o te Hahi.
4. He tiaki i nga ohaohatanga, he tuwha atu hoki ki nga rawakore, ki nga turoro, he hoatu mo te hanga whare karakia, mo te tahua Minita ranei.
5. Nga tautohenga katoa me whakaatu ki te Pihopa, a mana e pehi.

Kia tokotoru nga tangata mo taua Komiti, ma te Minita tetahi, ma te whakaminenga etahi e whiriwhiri.

IX.

He kupu tenei na te Hui ki nga kaumatau o te iwi, kia korero atu ratou ki te Kawanatanga kia kaua e tukua he whare hoko i te wai whakahaurangi, kia whakamutua hoki te mahi haurangi a te iwi.

page 9

Tenei ake hoki tetahi korero a te Pihopa ki te Hinota, i a Oketopa, 1872.

Hahi Maori. He nui te pai o aku korero mo te Hahi Maori. I a Pepuere i Hauraki au i te Hui o te Hahi o nga takiwa o Waikato, o Waitemata; tetahi korero i reira mo te kohikohi moni mo tetahi Minita Maori mo Hauraki. Na, kua nui nga moni ka whakarikonatia e ahau a Wiremu Turipona hei hoa mo Hori te Manihera; ko Hepetema 22 te ra. No Aperira ka tae au ki te Hui o te Waimate; na kiia ana i reira kia kohikohia e nga Hahi o nga takiwa e wha he tahua Minita; na kua pai. Na he kupu tono tenei naku kia koutou kia haere tahi tatou ki te whare karakia o Paora a te Paraire, kia whakarikonatia ai a W. Pomare. Ko te Waimate te kainga mona. Te kupu mo Waikato na te Ahiwera e mea ana e ahua tahuri mai ana nga tangata o reira ki te oranga mo te Wairua.

Tenei hoki etahi ritenga mo te Hahi Maori i whakaaetia i reira.

1. Kia panuitia nga ingoa o nga kai tiaki whenua, moni hoki o te Hahi Maori; a kia tukua ano hoki he Maori hei hoa mo nga kai tiaki pakeha. Ko nga ingoa enei, Te Pihopa, Te Para, Col. Haultain, Major Heaphy, Mr Boardman.
2. Kia whakaaturia mai nga moni mo nga Minita Maori e takoto nei, me nga hua e puta mai ana i ranga i tetahi, i tetahi, o ana moni. Kei tua nei aua moni.

Ko te ture tenei o te Hinota nui mo te whiriwhiringa mangai ki nga Hinota o nga Pihopatanga.

1. Nga tangata o te Hinota ko te Pihopa, ko nga minita, me tetahi Reimana o ia Pariha, o ia Pariha.
2. Ma te Pihopa e whakarite nga rohe o nga Pariha i te mea kahore ano kia whakaritea e te Hinota.
3. Nga tangata mana e whiriwhiri nga mangai ko nga tangata o te Hahi kua tae nei o ratou tau ki te 21, a kua oti ano nga page 10ingoa te tuhituhi ki roto ki te pukapuka hei whakaatu he tangata ratou no te Hahi.
4. Nga mangai me whiriwhiriiroto i nga tanga ta kai Hapa Tapu.
5. Ko Hepetema te marama hei whiriwhiringa Reimana.
6. Ma te Pihopa e whakarite tetahi tangata mo tenei mahi, hei tirotiro i te potitanga.
7. Me panui e taua tangata te potitanga, kia neke ake i te 10 nga ra i mua ake kia tae rano ki te 30 nga ra e panuitia ai.
8. Nga ingoa o nga Mangai me tuhituhi ki te pepa, a me hoatu e te tangata nana i whiriwhiri, i aua ra, ki te tangata i whakaritea e te Pihopa.
9. Ma taua tangata e hoatu he pukapuka potitanga ki nga tangata e whiriwhiria ai te Mangai.
10. Me whakahoki mai aua pukapuka ki a ia i te ra i whakaritea e ia, a mana e panui te ingoa o te Mangai i tu, me whakaatu hoki ki te Pihopa.

Ko nga ritenga enei mo nga moni e riro mai ana i runga i te marena.

1. Nga moni mo nga Raihana marena me tuku atu ki te kai tuhituhi o te Pihopatanga, ara, ki te "Registrar of the Diocese, Cathedral Library, Parnell, Auckland."*
2. Nga moni e riro mai i te marenatanga i runga i te Raihana me hoatu ki te "Secretary of the Pension Fund, Cathedral Library, Parnell, Anckland."
3. Ma te minita ake nga moni utu marena i neke ake i ta te Hui o Hahi i whakarite ai.

Te utu mo te Raihana, tekau hereni.

Mo te Marenatanga i runga i te Raihana, tekau hereni.

Mo te Marenatanga i runga i te karangaranga, e rima hereni.

* Kei tana kai tuhituhi ano nga Raihana; ma nga minita e tiki mai i a ia.

page 11

Nga Tahua Minita 1872.

Nga Moni. Nga Hua. I Nga Minita. Toe Ake.
£ s. d. £ s. d. £ s. d. £ s. d.
No Ngatiwhatua 608 19 2 42 18 0 651 17 2
No Te Ngaungau 120 0 0 8 4 0 8 4 0 120 0 0
Tainui 211 9 4 15 0 0 15 0 0 211 9 4
Kohanga 258 12 0 18 6 0 18 6 0 258 12 0
Hauraki 135 19 0
Na te Pihopa 20 0 0 Kahore ano Kia puta. 155 19 0
155 19 0 1397 17 6

Nga Kohikohinga Ke.

Riro Mai. Riro Atu.
No Taupiri £ s. d. £ s. d.
Nov. 6, 1871 Mote Whare Karakia 35 12 0 I te Whare 35 12 0
Pepu. 2, 1873 Ohaohatanga 17 11 6 I nga monita, &c. 17 11 6
No te Akau Mote Whare Karakia 26 13 0 Kei nga kai tiaki 26 13 0
No Hauraki, 1872 Ohaohatanga 44 16 Kua pau 22 12
Kei te Peeke 15 14 6 44 16
No Waiheke, Pakeha Mote Whare Karakia 19 8 6 Kei te Peeke 18 5 0
No Waiheke, Maori Mote Whare Karakia 2 4 0 Kei te kai Kohikohi 3 15 0
Etahi hua 0 7 6
22 0 0 22 0 0