Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

[Committee statement, 26 October 1879, about action over confiscated lands]

He Panui Tenei

He Panui Tenei.

Ki nga iwi Maori e whai tikanga ana ki nga whenua i murua e te Kawanatanga i runga i nga whawhai a te Maori ki te Pakeha.

Na matou na te Komiti i whakaturia nei hei rapu i nga ture i tangohia ai aua whenua e te Kawanatanga, hei kawe hoki ki te whakawa, kia kimihia mai te tika te he ranei o aua ture muru-whenua, kia tirohia hoki nga mahi a te Kawanatanga.

Tena koutou katoa!

Na, kia rongo mai koutou. Kua tae matou ki etahi roia i Poneke ki te ata hurihuri marire i te whakaaro, na, kua whakaatu mai aua roia i nga korero nei:—

Ara, no te marama o Tihema, 1863, i hanga ai te Paremata o Nui Tirene i tetahi Ture, he penei tona ritenga, mehemea ka kite te Kawana kua uru tetahi iwi Maori hapu ranei ki te whawhai i muri mai o te ra tahi o Hanuere, 1863, ka tika kia panuitia e ia nga takiwa o a ratou whenua papatupu, he mea kia tangohia etahi o aua whenua hei whakanohoanga Pakeha, a, ka kore rawa he mana Maori i runga i aua wahi e tangohia ana.

Otira, i whai tikanga ano taua ture mo nga whenua o nga tangata kihai i uru ki te whawhai, e taka mai ana ki roto ki aua rohe e tangohia ana, kia ata whakaritea paitia.

Na, kua kite matou i te mahi whakahaere a te Kawanatanga i runga i taua ture, me etahi atu ture ano hoki a te Paremata, kua panui haere ia i nga takiwa whenua ki tena wahi ki tena wahi o Aotearoa, a, e mea ana ia kua riro tika aua whenua i te rau o te patu, ara, i te urunga noatanga atu a nga iwi nona aua whenua ki nga whawhai i muri mai o te ra tahi o Hanuere, 1863.

Na, e mohio ana matou, tera te whakahengia mai e nga iwi Maori taua ture muru whenua me taua tango a te Kawanatanga, engari kahore ano kia kawea noatia ki te whakawa kia kimihia te tika te he ranei o taua mahi, kia rapua mariretia mehemea i whai mana ranei aua ture muru whenua a te Paremata kaore ranei— mehemea kua tika te whakahaere a te Kawanatanga i runga i aua ture kaore ranei— mehemea e tika ana te pupuri noa a te Kawanatanga i aua whenua i te mea kahore i whakanohoia ki te pakeha kaore ranei.

Koia matou, te Komiti i whakaturia nei hei rapu i enei mea, ka whakaaro ai i runga i nga tohutohu a nga roia, ko te mea tika rawa me kawe ki te Kooti Hupirimi o Nui Tirene, kia ata kimihia enei take e te Ture, kia kitea tona tika tona he:—

Tuatahi.—Mehemea e whai mana ana nga ture muru whenua a te Paremata o Nui Tirene, kaore ranei?

Tuarua.—A, mehemea e whai mana ana aua ture, i tika ranei te tango whenua a te Kawanatanga mo nga whawhai o muri mai o te 3 o nga ra o Tihema, 1863, kaore ranei?

Tuatoru.—A, mehemea e whai mana ana aua ture, i tika ranei te pupuri pokanoa a te Kawanatanga i nga wahi o roto o aua takiwa kihai i ata whakanohoia ki te pakeha i mua atu o te 3 o nga ra o Tihema, 1867, kaore ranei?

Tuawha.—Mehemea kua tika ranei te whakahaere a te Kawanatanga i runga i page 2aua ture e mau pono ai i a ia nga whenua kua tangohia nei, kaore ranei?

Tuarima. — A, mehemea i whai mana aua ture, kua tika ranei te whakahaere mo nga tangata e whai take ana ki aua whenua, a, kihai i uru ki te whawhai, kaore ranei?

Na, ko nga tino putake korero ena i tohutohungia e nga roia hei kawenga ma matou ki te aroaro o te Kooti Hupirimi; otira, tera atu ano te maha o nga korero hei tirohanga ma te Kooti ana tae ki te whakawa, hei whakawa marire i te taha Maori.

A, kua rongo hoki matou ki nga roia, mehemea kahore e tika te whakataunga a te Kooti Hupirimi ki ta matou whakaaro iho, tera e ahei e matou te kawe rawa atu ki te aroaro o te Kooti nui o te Kuini i Ingarangi, kia hurahia ano te whakawa, a ma reira e tino whakaoti mai.

Na, he mea kia pai te whakahaere o tenei whakawa, ko ta matou kupu tenei ko ta te Komiti, hei whakaae ma koutou ki te Kawanatanga, kia kaua rawa koutou e hapai patu, kia kaua koutou e whakatari pakanga mo aua whenua, engari me waiho ma te ture e mahi, kauaka te hoari. A, ma matou hoki ma te Komiti e whai kupu atu ki te Kawanatanga kia mutu rawa inaianei tana wea me tana mahi i aua whenua, kia waiho ano ma te ture e rapu, kia kitea te tika te he ranei.

Heoi, he panui atu tenei na matou kia mohio katoa koutou, i runga i te whakaaro kotahi a nga iwi kia mahia paitia te ritenga mo enei whenua, ka timata tonu inaianei ta matou kawe i enei putake korero katoa ki te aroaro o te Kooti Hupirimi kia whakawakia.

Na matou, na te Komiti,

Na Hori Kerei Taiaroa, M.L.C.,
Tumuaki.
Na Wi Parata Te Kakakura,
Hekeretari.
Na Wi Tako Ngatata, M.L.C.
Na Mokena Kohere, M.L.C.
Na Henare Tomoana, M.H.R.
Na Hori Karaka Tawiti, M.H.R.
Na Ihaia Tainui, M.H.R.
Na Maihi Paraone Kawiti.
Na Keepa Te Rangihiwinui
, Meiha.
Na Peeti Te Aweawe.