Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Report of the Public Petitions Committee on the petition of thirteen natives owning land at the Thames gold fields, praying that there may be no diminution in the fees for miners’ rights, which fees they claim under an arrangement with Mr. Mackay

[Translation.] — He Kupu tenei na Te Komiti kua turia hei whakaaroaro i nga ritenga o nga Pukapuka inoi e tukua mai ana ki Te Runanga Nui, mo runga i te Pukapuka inoi o nga tangata 13, e whai take ana ki tetahi Whenua i Hauraki, i te Whenua Koura; e inoi ana ratou kia kaua e whakaitia nga moni o nga Mainaraiti, e ki ana hoki ratou i whakaritea e ratou ko Te Make te ritenga mo aua moni

[ko te tohutoro i roto i te reo Pākehā]

[Translation.]
He Kupu tenei na Te Komiti kua turia hei whakaaroaro i nga ritenga o nga Pukapuka inoi e tukua mai ana ki Te Runanga Nui, mo runga i te Pukapuka inoi o nga tangata 13, e whai take ana ki tetahi Whenua i Hauraki, i te Whenua Koura; e inoi ana ratou kia kaua e whakaitia nga moni o nga Mainaraiti, e ki ana hoki ratou i whakaritea e ratou ko Te Make te ritenga mo aua moni.

E whakahe ana nga kai inoi, he tangata Maori anake, 13 ratou, mo te riihitanga o nga whenua i te whenua koura i Hauraki i runga i te Panui o Te Huparitene o Akarana.

E whakaaro ana nga kai inoi ka iti iho te moni ma ratou i runga i te ritenga riihi, i te moni e puta ana ki a ratou i runga i te ritenga o te mainaraiti.

Kua ata tirotirohia e Te Komiti te pukapuka whakaaetanga, kua oti nei te ta ki te perehi, i tuhia e nga kai inoi, e Te Make Komihana hoki, a kua ata whakariteritea ki nga Ture Whakahaere mo nga riihi kua oti na te Panui, a kahore i kitea e Te Komiti he take tika mo te pouri o nga kai inoi i whakaaturia mai roto i to ratou Pukapuka inoi ki te Runanga Nui.

I runga i te ritenga e mau nei mo nga mainaraiti e utua ana e Te Kaiwhakahaere Tikanga o te Kawanatanga te pauna moni kotahi (£1) i ia tau, mo te piihi whenua i runga i te toka Kiripaka e tapahi ana i runga i taua toka Kiripaka tona roa e 300 putu tona whanui e 50 putu.

I runga i te ritenga riihi e tonoa ana ki te tangata e riihi ana kia apititia ki te £1 mo te tau kua utua e ia, nga moni kaua e iti iho i te £100 pauna moni i te tau mo nga kai mahi e whakanohoia ana ki runga ki ia piihi whenua e tae ana tona nui ki tera i whakaaturia i runga nei. Na, mehemea e ono hereni me te hikipene i te ra te utu mo te kai mahi i runga i te whenua koura, ara £101 8 i te tau, ko taua £100 pauna ra te utu mo te tangata kotahi, e utu ana ia ki Te Kaiwhakahaere tikanga o Te Kawanatanga te £1 i te tau kia pumau ai tana mainaraiti. Mehemea ka page 4nui haere te utu mo nga tangata kaimahi, otira e whakaarohia ana ekore e nui haere, katahi ka nekeneke iho nga moni e riro ana i nga Maori i runga i te ritenga riihi; a kitemea ka iti haere te utu mo nga tangata kai mahi, e whakaarohia ana ka iti haere, katahi ka neke atu nga moni e riro i nga tangata Maori no ratou te whenua. Na hoki, mehemea ka tukua tetahi whenua e puritia ana e te pakeha i runga i nga mainaraiti e 8, heoi ano te moni i runga i aua mainaraiti e £8 i te tau, mehemea ra e tukua ana taua whenua ki tetahi huihuinga tangata i runga i te riihi e whakanohoia nga kai keri koura e rima tekau ki runga ka tae nga moni e utua ana e ratou ki te £50 i te tau apititia hoki ki te £1 e utua ana mo te piihi katoa; heoi, i runga i te ritenga riihi ka nui atu te moni e puta ki nga tangata Maori, i te moni e puta ana i runga i nga mainaraiti, e penei ana hoki te ritenga, i runga i te riihi e £51, i te mainaraiti e £8.

Kua whakahaua ahau kia whakaputaina e ahau tenei ki ara, mehemea ka ata whakamaramatia tikatia, paitia hoki nga kupu o runga atu nei ki nga kai inoi, e whakaaro ana Te Komiti ka kore rawa to ratou pouri.

                                                            J. Cracroft Wilson,

                                                                  Tumuaki o Te Komiti.