Other formats

    TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Proceedings of of the Kohimarama Conference, Comprising Nos. 13 to 18 of the "Maori Messenger."

Wenerei, Hurae 11, 1860

Wenerei, Hurae 11, 1860.

Na Te Makarini te timatanga o te korero—he ruarua ana kupu. I whai kupu ia mo runga i tena korero i whakakitea mai e te Kawana i te ra tuatabi o te runanga. Ka mea hoki ia me whakahaere e te runanga tana mahi i runga i tetahi o nga korero, na kia oti tena te rapu ka whai ano i tetahi; a me whakahaere te whaikorero ki te ritenga o nga hapu. Ka korero tetahi hapu ka noho, ka waiho ma tetahi; a ko nga tangata i korero inanahi, me noho marire, kia waakapuaki hoki era hapu i a ratou whakaaro. Ka mutu tana, ka noho.

Na ka karanga atu a Hone Ropiha i konei, E terunanga, me ata noho koutou, kaua e korerorero tetahi ki tetahi, i te wahi e whai korero ana te tangata, kei raruraru hoki.

Na, ka whakatika ko Hori Kingi Tahua, ka mea:—

Na, tenei taku kupu, kia rongo te taha Maori me te taha Pakeha. I u mai te Pakeha ki Pewhairangi imua, naku i kukume ki uta. Akuanei tae mai ana ko te ingoa o te Kuini, i tae mai ki Niu Tirani, naku i atawhai. Muri iho ko te Pakeha. I mate te Pakeha i mua, naku i rapu te utu. No ka rongo ahau kua mate te tangata ki runga, ka haere mai au i te taha ki raro. Muri iho ka tae mai ko nga Minita me te Rongo Pai. Ka tukua mai ki runga. Muri iho page 19 ano ka tae mai ko Te Kawana, naku i kukume ki uta, maka mai ana e au ki Akarana. Muri iho ka ara te kara ki Maiki. Na ka mate te Pakeha ka tahi au ka kino. Ka he au ki aku mea i pupuri ai ahau. Ko toku he tenei. Na, muri iho ka haere maua ko taku tupuna ko Kawiti ki runga ki Kororareka, ka kite ahau i a Kawana Kerei. Ka karanga mai a Kawana—E Kawiti, kei titiro koe ki muri, Ka whakaae a Kawiti ki te kupu a Kawana Kerei. Ka mea a Kawiti ko nga wahi o te raruraru me whakarere. Ka whakae atu au, Ae, e pai ana. Muri rawa iho ka tae tenei Kawana ki raro, ka runangatia e matou, kia whakaarahia te kara ki Maiki, ma matou ano e mahi. Ka whakaae matou, na, ka whakaarahia te kara—ka huiaina tona ingoa ko te Whakakotahitanga o nga iwi. Heoiano ra e te Pakeha—ka hoki au ki taku mahi—ka hoki ahau ki taku noho—ko te rangimarie ko te ahuwhenua. Kia rongo mai koutou, kahore au e pai ki te kino, kore rawa. E mea ana au, me whakakotahi euei iwi, te Pakeha te Maori. Heoiano ka mutu aku korero:—

Te Manihera: E nga rangatira o Niu Tirani. Kia rongo mai koutou, no Ngapuhi abau. E nga rangatira Pakeha, kia rongo mai koutou, no Wangarei ahau. Kua tomo ahau ki te Kuinitanga, ki te Kawanatanga, ki te whakapono hoki. I tomo hoki au i te timatanga mai ano. Ko tenei me whakatupu tatou i runga i te Kuinitanga. Ka mutu aku korero.

Wiremu Tele: Ko au tenei—no Peowhairangi ahou. Kia maka atu ahau i taku kupu ki a koutou, e te Pakeha, Ka rongo ahau i mua ko te Pakeha hei matua mo matou ki Niu Trani, A, kua noho tonu ahau ki te Pakeha tae-noatia tenei.

Wi Pohe: Whakarongo mai e te iwi,. no Ngapuhi ahau. Kia rongo mai kontou, na te Pakeha i whakatupu mai te aroha ki a tatou. Kei rapu mai koutou ki au, no Ngapuhi—ka tukua e ahau a te Tapihana ki Maketu. He taha kiritea tenei. Ko taku tamahine i moe i a Te Wherowhero i Waikato—ko taku taha parauri tena. Ko te tapokoranga a matou ki te Pakeha, koia tena ko te aranga o te kara ki Maiki. Ko to matou whakaaetanga tenei, ake, ake tonu atu.

Te Taurau: No Ngapuhi ahau, e te whakaminenga, no Wairoa ahau. Ko taku kupu tenei, kotahi tonu ingoa i te rangi, ko Ihowa; waihoki kotahi tonu te ingoa o te ao nei ko Kuini. Me noho ra tatou i roto i te Kuinitanga, i roto i te Kawanatanga.

Tohi-te-ururangi; E nga Pakeha katoa, tena koutou. Kia Korero ahau i taku wha- page 20 kaaro. Ka mea nga Pakeha e pono ana ranei nga korero a tena tangata? Kia ki atu au, e pono ana aku korero. E whakawhetai ana ahau ki a Kawana, ki a Kuini hoki. Hei iwi ia moku. hei tuara moku, ta te mea kua mate ake toku matua. Ki te akiri au i aku korero katoa ka mea koutou, he pono ranei, he pehea ranei. Me mutu aku korero i konei.

Maongonui: Tena koutou e nga Pakeha nei. I tomo atu au i te tuatahi o nga Kawana, i te tuarua hoki o nga Kawana. Tena ko te korero mo te kara e tika ana.

Ko taku tenei i pai ai ko te whakakotahitanga o te Maori ki te Pakeha.

Wiremu Kingi Kaitara: Kahore aku korero. No mua toku atawhai ki te Pakeha. I te mea kiano i tae mai te ture o te Kuini ki tenei motu kua rapu atu ahau mo te Pakeha. Ka mate te Pakeha ki Peowhairaugi, ka whakatika oku matua, ka ea te mate o te Pakeha. Kua tomo noa atu ahau ki nga tikanga o te Kuini o te Kawana.

Hakitara: Ko taku korero tenei, he atawhai ki a koutou ake ake. Kahore he korero ke atu maku. Ka mutu au i konei.

Matene Te Whiwhi: Kahore e Te Makarini he kupu ke atu. Heoti ano kua marama i a koutou i te Pakeha. Na tenei taku kupu inaianei, he matua te Pakeha. I te orokotimatanga ka whakaahua mai te Pakeha, ka tae mai ko Te Matenga; muri iho nei ka tae mai ko Kawana Hopihana, na ka tino whai ahuatia te Pakeha ki Niu Tirani, ka whai ringaringa hoki. Na koutou ra te tikanga i homai ki konei. I te tuatahi he iriiri ta koutou. Iriiria ana matou ki te ingoa o te Karaiti. Oti ana tena. Na kua kotahi Karaiti, kua kotahi Kawana hoki. Kua whakakotahitia tatou i roto i te Kuini. Nakonei hoki i huihuia ai matou i naianei e te Kawana. Na, e Te Makarini, ko taku whakaaro tenei, ara, kia paihere kotahi enei iwi e rua i roto i te Kuini, a kia kotahi tonu te Kingi mo tatou ko taua Kuini. Kua huihuia mai tenei e te Kawana kia whakapuaki i a matou whakaaro. Ka pai ano ra, kia kotahi te tikanga. Kei waiho ma te reo ngaro e whakahe. He reo ngaro to koutou reo, he reo ngaro ano hoki to matou. He aha koa, ma te Kuini e whakakotahi. Ma te Kuini te whakaaro ki nga kai whakamarama mo te taha Pakeha mo te taha Maori, kia ahua tuakana ai kia ahua teina ai. Ka mutu aku korero e Te Makarini.

Te Ahukaramu: Tena koutou e nga Pakeha. Kia korero atu ahau i aku whakaaro ko te pai tenei o te Pakeha ki taku whakaaro koia tenei ko tana homai i te Rongo Pai.

page 21

Ko aku tenei i pai ai moku. Ko te Atua te tuatahi, ko te Kuini te tuatua, ko te Kawana te tuatoru. Kia kotahi te Kuini mo tatou. Whakamaramatia mai nga ture katoa kia noho ai tatou i roto i te ture kotahi.

Hohepa Temaihengia: Tena koutou e te Pakeha. E mea ana ahau ki tetahi wahi o to koutou ture kia whakakitea mai. Ko te arohatanga tenei ma koutou. Ko tetahi wahi o te ture ki a matou, ko tetahi wahi ki a koutou ano. Ka noho au.

Horomona: Tena koutou e Ngapuhi, e Te Arawa, e Waikato. Ka rua te kau nga tau i noho ai au i roto i te paru. Whakarongo mai e nga rangatira Pakeha. Na koutou i tu mai ai ahau inaianei. Ko koutou anake te rangatira. Kia ki atu au kahore kau he rangatira o tenei motu, kahore rawa, kahore rawa. Na te Pakeha ahau i huhuti mai i te paru, nana ahau i horoi. Ko taku kupu tenei, kia kotahi te Ture mo te motu katoa. Ka mutu taku e e Te Makarini.

Ropata Hurumutn: Whakarongo mai kia korerotia e au nga pai. Ko te Kawana tuatahi, nana i whakamarama mai te pai ki Niu Tirene. He ahakoa ngaro atu taua Kawana, tukua iho ki tetahi ko te pai ano, ko te tika. I tika hoki tana mahi ki a matou rangatira, ki a Rangihaeatia ki a te Rauparaha. Ka mea hoki raua kia atawhai ki te Pakeha.

Nopera Te Ngiha: Whakarongo mai e te iwi. Na te reta a te Kawana ahau i haere mai i toku whare. Toku tuatahi i tapoko ki te Kawana, me toku muringa hoki i tapoko ki te Kawana. Ko te tuatahi tenei o aku korero. Ko te tuarua tenei ko toku whenua. Na, ko Kawhia toku kainga i mua. Ka kite au i te huhi, na haere ana a, te pito o to tatou motu. No muri, he minita tenei. I ahu mai i te moana. Ki taku whakaaro, kei a Kawana, mana e hurihuri te tikanga o o te pai me te tikanga o te kino. Heoti ano taku korero. Ma te Kawnatanga te atawhai te pai. Ma te Kawana anake te tikanga.

Horopapera Pukeko: Whakarongo mai e nga Pakeha, e nga Maori. Ko te Pakeha kei te horoi i au i roto i te pouritanga, a ka kitea he maramatanga. Ka hokoa te pihi whenua, na ka kitea ko te Kawana. Ko te Kawana e whai nei i te whakakotahitanga i te Maori i te Pakeha. Kei a Wi Kingi kei a Kawana ta raua mahi. Ko te whakakotahitanga tenei.

Te Rira Porutu: Tena koutou e nga rangatira o tenei kainga, o Akarana. Kahore he tangata i taku tuara i haere mai ai ahau inaianei. Horoia ana ahau e te Kawana kua ma. Kahore au i mohio ki nga kokinga o te ngakau. Ka mutu aku korero.

page 22

Kuruhou: Ko te Kawanatanga hei rangatiratanga moku ake ake. Kahore he korero atu, ko te Kawana ko te Kuini mo tatou.

Te Manihera Te Ngatoro: E te Makarini, whakarongo mai kia korero atu ahau i aku whakaaro i roto i tenei runanga. Kia ki atu atu ahau e kore ahau e tino whakahoa atu inaianei. Na nga rangatira nei ka kitea te tikanga o Wiremu Kingi raua ko Kawana. Kei te mohio ra koe, kahore aku ritenga ki a Wi Kingi. E titiro kau ana te kanohi ki te Kawana. E kore au e piri atu inaianei, engari kia kitea te hoatanga o te Kawana raua ko Wiremu Kingi ka kau atu ai ki te Kawanatanga. Ko Te Puni i noho atu i Poneke. Ko taku ra tenei, kia rapua te tikanga e mahia ana e te Kawana raua ko Wiremu Kingi. Engari ko te wahi a raua kia marama i runga i ta tatou korero ka tahi au ka tino piri atu ai ki a koe, ka mea ai koe hei matua moku. Ko taku tenei i haeremai ai.

Wiremu Tamihana: Ko taku tenei, he whakapuaki i nga pouri. Me whakapuaki ahau i taku pouri, ara koia tenei ko nga whenua kahore i te karaunatia—kaore i te homai he karama mo tena tangata mo tena tangata. Ko tetahi pouri hoki tenei oku, ko te tikanga o te hokowhenua. Ahakoa tokorua, tokotoru anake e whakaae ana ki te hoko, whakarangona ana e korua, ko te nuinga kahore i te whakarangona. Engari ia ko nga Ture i pai, ko nga Whare Turoro i pai.

Hemi Parae: Na te Kawana au i to mai. Kia ki atu au na te Kawana tenei tikanga. Ko taku i whakawhirinaki ai inaianei ko nga Ture ko te Kuini. Taku kupu tenei i haere mai ai ahau.

Parakaia te Pouepa: Na te Kuini nga minita i tuku mai, tae mai ana ki Niu Tirani. Heoi ano ra ka mahi au i toku minita. Ka whakawhetai atu ahau ki te Kawana, ki te hungawai, ki te Kuini, ki te hungawai. Homai ana e Kawana Kerei ko nga minita. Tae rawa mai an oki tenei takiwa, i a Kawana Paraone, ko taua tikanga ano. E taea oti aianei te hoki whakamuri te whakaaro o te tangata? Kia hoki ki hea? E kore au e pai ki te ngahau o tetahi iwi. E te Makarini, whakarongo mai. Whakarongo mai hoki e te runanga, ko te Kuini hei kai paihere mo tatou. Ko te Atua hei whakauru. Ka mutu taku.

Te Moroati: Kahore he rerenga ketanga o matou whakaaro. Hopuhia ana te Rauparaha e Kawana Kerei kia kitea to matou pouri, a taea noatia te hokinga mai o te Rauparaha. No te kitenga o Kawana kua page 23 pai to matou mahi ka whakahokia mai a te Rauparaha.

Wi Katene: Kia rongo mai koutou e te iwi. Te iti au i roto i aku tuakana. I tae mai au ki te whakarongo. Ko te Ture anake hei tiaki maku, a mate noa ahau. Ka mutu aku korero inaianei.

Te Hapimana: He haere mai toku he rapu putanga mo te Maori. Kahore he rerenga ketanga o te whakaaro. E oku tangata o Ngatitoa, kia uru koutou ki te Kuini. Heoi ano taku.

Te Manihera: Whakarongo mai e te iwi, ko taku tenei ko te whakauru ki nga mahi a Kawana. Kia rongo mai koutou ka uru au ki te Kawana.

Epiha Karoro: Tena ra koutou e nga Pakeha, ta te mea he iwi ke koutou. Kua whakakotahitia tatou inaianei. Ko aku wahi ake ano kahore au i kite. Te wahi ki a Wiremu Kingi, na te Maori ano tena he—no nga kai hoko whenua. Ko te he o te Kawana, he hohoro tonu ki te whawhai. Ka kite au imua i etahi wahi he. Inaianei ko nga he katoa no nga tangata Maori. Taku whakaaro i mea ai ahau, mehemea kahore nga Maori i uru ki te he o Wiremu Kingi, penei, e taea e kouton te pehi. Kia rongo mai koutou. Ko te Pakeha hei matua ki ahau. Heoi ano ra. Ko taku kupu whakamntuuga tenei, kia tau iho te aroha o te Atua ki a te Kuini.

Ihakara Tokonui: E te Makarini, kia korerotia e au te take. Ara, ko te take o toku whakaaro. I mua ko te he o tenei motu he pakanga, inaianei, kua takoto te Rongo Pai. Ko te tikanga tenei o mua: houhia ana te rongo, ko apopo he pakanga ano. No te putanga mai o te whakapono ka tahi ano ka kitea te pai o te Pakeha me te he o te Maori. Na, e rua nga mea e tahaetia ana e nga tangata o te motu nei. Tetahi ko te Kingi Maori. He tahae tenei i te ingoa o te Pakeha. Heoi ano te pai nau ano na te Pakeha, na te Maori kahore ano. Taku kitenga i a koe ka whakama ahau. Tenei hoki tetahi. Ka mohio koe ki te ngaro. Ko tetahi ngaro kei te mahi, ko tetahi ngaro kei te mangere. E rite ana koe ki te ngaro mahi. E mahi ana, ki ana tena pouaka, tena pouaka, tena rakau tena rakau (i te honi). Ko te Maori i rite ki tetahi ngaro—tera i mangere ki te mahi, na e tango ana te Maori i to mahi. Tenei hoki tetahi kupu whakarite aku. Titiro ana ahau ki te kiore maori, ka mea au e kore e hohoro te ngaro. Taku kitenga, kua ngaro inaianei i te Hawaiki, i te kiore e haere nei. Kati tena. He kupuwhakahe ano tenei naku. He aha koutou te tuhituhi atu ai ki a matou i te timatanga o te page 24 he? Mei huihui mai matou i mua kia tirohia e matou tenei he, penei pea, kna tika. Heoi ano aku korero.

Te Keene: Whakarongo mai e te runanga. E rua aku kupu. He kupu taku ki a koutou mo nga ture, taihoa era e korerotia. He kupu ano hoki taku mo te Kawana. Kia rongo mai koutou, e kore taku tinana e wehea atu i to te Kawana, no te mea i timuta mai i a Kawana Hopihana taku korero. Ka ui atu au ki taua Kawana "E kore koe e pai, ko koe hei matua moku"? Ka tangi mai tera "Ae! Ko au hei matua mou." Ka ki mai ia, ko ia ano hei matua moku, a ko te Kuini hei matua mo tatou katoa. Waihoki ko taku whakaaro inaianei, kei ta te Kawana; taku Kingi inaianei ko te Kuini; moku ano hoki te Kawana. Ka mutu enei korero. Ko te tuarua tenei o aku whakaaro, ara, mo nga ture o Ingarani. (Na, ka mau te ringa ki te pukapuka o nga Ture). He korero whakatuatu tenei i nga Ture o Ingarani. Ki au, e rua nga Ture—he Ture Atua tetahi, he Ture tangata tetahi. Ta te Kawana i mea ai, he Ture kotahi mo te Pakeha mo te Maori. Haere atu ana taku karanga. ko te utu mo taku whenua kia rima hereni mo te eka, na whakahokia ana e te Kawana ki te hikipene. Na, kahore he ture i a hau. Na konei a hau i pouri ai. Ko te ahua kau o te ture kei au.

Tetahi, ko taku pu i kawea kia hanga e te Pakeha, ka ki mai te Kawanatanga, kahore. Na, kahore he ture i a hau.

Homai aua enei ture hei matakitaki noa maku—kahore he ture. Tena pea te ture kei muri atu, ka rite ai te kiritea te kiriwhero.

Wiremu Hopihana: Whakarongo mai e te runanga. No te Waiohua ahau. Ko nga tangata o tenei whenua kua ngaro. Ka rapu ahau, he Pakeha kei toku kainga. I te orokotaenga mai ko Haimona, he Pakeha, atawhaitia ana e au. Whakaae ana au ko Haimona hei matua moku. Ka ki mai a Haimona, tera tetahi i runga ake i a ia e kore pea e kitea. Ka rua nga tau i pahure, na kua kitea, ko te Kawana. E hoa ma, ko te Waiohua tenei—ko te oranga tenei mo tatou. Kahore i te tukua mai ki au nga ture o Ingarani, aua atu, ko te matua kia atawhai ki tana tamaiti. Ko Hauraki tenei, ko Waitemata, ko Kaipara, haere atu ki Waikato. Na, kei roto tatou i te matua kotahi, ko te Kawana hei matua moku. Kia tomo tonu atu tatou inaianei ki te whakakotahitanga.

Patara Pouroto: Ko toku tomokanga Mai tena no mua. Kahore he korero keatu mo muri. Heoti ano tena. Tenei hoki tetahi page 25 korero, ko te kara, be mahi tamariki tena. Te mahi kingi, no Waikato tena. Ki atu ana au ki aku Pakeha kia atawhai ratou ki a matou. Tenei hoki tetahi korero. Ko te he tenei a te Kawana. Te ki mai ia me haere atu matou ka korero atu ki a Wiremu Kingi, ka pakeke, na ka waiho ma Kawana e whiu. Kei hea ra te arohatanga o Kawana ki Niu Tirani, kia mohio ai ki te kotahitanga? Engari kia kotahi ture. Tena, tutakina ana te pu te paura, i a matou. Ko te mutunga tenei o aku korero.

Te Watarauhi: Whakarongo mai e nga iwi. Ki ta te korero imua he ika tenei whenua: ko te tangata nana i huti ko Maui. Hei konei tonu ahau, a mate noa.

Hemi Matene Te Awaitaia: Ka whai ahau inaianei hei korero maku, ko nga korero a te Kawana. Me whakahaere taku korero tuatahi ki runga i te wha o nga rarangi, ara koia tenei—"Na, he meatanga ano ta nga rangatira Maori i tuhituhia nei o ratou ingoa ki taua Pukapuka, ki te Kawenata o Waitangi, hei ritenga hoki ia mo enei pai I whakawhiwhia nei ratou; ko tana meatanga he meatanga mo ratou mo o ratou iwi hoki.;—tino tukua rawatia atu ana e ratou ki te Kuini o Ingarani nga tikanga me nga mana Kawanatanga katoa i a ratou katoa, i tenei I tenei ranei o ratou, me nga pera katoa e meinga kei a ratou." Ko te whakakotahitaoga tena o nga iwi ki Waitangi. I reira hoki ahau e whakarongo ana ki te aroha o te Knini. Ka rongo ahau ki nga painga o tena korero. Ko te tuarua tenei o aku korero kei te wharangi 16 o nga korero a te Kawana—"E kore koutou e whakawarea e au inaiaoei ki etahi korero nunui ano, engari, ka tukua ano etahi kupu aku ki a koutou mo aua mea i roto i nga ra nohoanga o koutou ki konei. Kotahi tenei kupu e mea nei au kia korerotia atui konei, hei whakamahara i a koutou, koia tenei. E taea e te Kuini te tiaki nga tangata Maori kei whakakinoa e te hoa riri iwi ke, ko koutou me noho noa iho kaua e whakauru mai; tena ko te tiaki i nga tangata Maori kei whakakinoa e ratou ano, e kore tera e taea e ia, ki te koree whakaurua mai e nga tangata Maori ano. No konei i mei nga ai, ko te tikanga tenei ma te hunga katoa ekore nei e pai kia hoki nga iwi Maori ki tona ahua o mua ko te tikanga tenei ma te hunga e hiahia ana kia noho i runga i te rangimarie me te ora, me whakaaro nui me tupato hoki kei pehia te tika e te whakaaro o te hunga poauau, kei raru hoki te whenua katoa i te ture kore, i te he, i ruoga i te mahi wairaogi a etahi tangata whakaaro pohehe." Whakarongo mai e Te Makarini Ko taku whaknaro page 26 kaaro tenei kia korerotia atu e au. Heoi ano aku pai e whakaaro nei au ko te Whakapono ka tahi, ko nga ture ka rua. Hei painga enei moku i nga wa e tohungia ai au e te Atua. Taku hara. ana hara au, me homai ki te aroaro o te kai-whakawa, a ma te Ture e whiu. Ko nga pai ra tena i hiahiatia e au. Kia rongo mai ra koe e Te Makarini. Ko taku korero tenei i whai ai au i roto i toku whakaaro. Heoi ano, ka hoki au ki toku iwi, a maku ano e whakaaro iho enei korero a tetahi takiwa ano.

Hira Kingi Ratapu: E hoa ma, whakarongo mai. Kahore au i tomo wawe ki te Kuini. I mua i te taenga mai o nga Pakeha Maori kahore au i tomo. Ka tae mai ko nga minita ka tahi au ka tomo ki roto ki nga pakau o te Kuini. (He waiata) Ko taku utu tena mo nga korero a Kawana.

Te Horohau: Kei au nga kino o Waikato—kino whakaharahara. Na kia rongo mai koutou. Ko te Kingi tena—ko te Kuini hoki tenei. Ko te ritenga tena o aku korero.

Eruera Kahawai: Kia rongo mai koutou. Ko nga korero a te Kawana kahore kau he tangata hei whakahe, tika tonu ana korero. Taku waiata tenei:

Haere mai e te Kuini, &c.

Na te putanga mai o te Rongo Pai ka mutu ai te he ki roto i a matou. Ae, e hoa ma, na te Rongo Pai anake. Na reira i mutu ai te tahae me te tini o nga he. Kua tomo ke tenei. He matua hou tenei. Ko tona matua inaianei ko te Kuini, tona maru inaianei ko te Kuini. Kua whakarerea to matou ahua tawhito. Te tikanga inaianei he atawhai i te pani, he ata noho, he ngaki whenua. Kahore aku tahuritanga ki te taha Maori. Kua uru nei au ki nga pakau o te Kuini. Tona matua ki tena taha ko te Kawana. (Waiata.)

Kaore te matau, &.c.

Na, ka penei taku kupu inaianei, ko te ritekga ia o te timatanga, kia pera, aianei, a e pera tonu ake ake ake.

Kihirini: He tangata Maori ahau, kia korero ahau i nga take—kahore he take kino. Ko te tuatahi ko nga minita. Imua he mate, hutia ana au e te Whakapono. Ko tenei, kua whakakotahitia ki te ingoa o te Kuini. Tera te manu i rite ki au be pipiwarauroa. He piripiri te matua o taua manu. Waiho ana e ia tana heke i te ohanga o taua manu, mana e atawhai, mana e whangai. Puta mai ana te manu, "witiora, witiora" E hara i a ia tana matua te piripiri. He penei hoki ahau. Na te Kuini ahau i tu mai ai ki konei, i kite ai ahau i te ora. E tika ana te maru o te Kuini. Hei page 27 whare tenei moku. Kei waho te ua e ua ana. Hei te whare nei, hei te Kuini ahau.

Tohi Pekamu Winiata: Heoti ano taku kupu i whakaaro ai ahau kotahi taku ariki imua, kotahi taku ariki inaianei—kotahi tonu. Kotahi tikanga, ekore e rua. Hei ruhga i te korero nei ka kitea ai ta tena korero ta tena korero. Heoiano.

Hori Kingi Te Anaua: Toku piringa ki te Kawana, no mua ano. (He waiata.) Kahore he kupu ke atu, ko te aroha, ko te pai. Ki te mea ka rere tetahi iwi ki runga i taku, ka he. Toku piringa tenei ki te Kawana. Nau i tari ake ki ahau kia haere mai. Ka mutu taku. Engari kia ki atu au, hei au ano taku whenua.

Mawae: Kahore aku kupu. Kei muri taku kupu i ta Hori Kingi. Maku ano e atawhai oku tangata ki taku kainga, ko te tikanga o Waikato, kahore. (He waiata.) Engari ko oku Pakeha, kei au tena. Ki te patua ratou e Waikato, na ko au kia mate. Whakarongo mai, e Waikato! (na, tahuri aua te titiro ki aua tangata). Ki te piri atu koe ki a Ngatiruanui ki te patu i aku pakeha i Wanganui ko toku kaki kia motu. Ko nga pakeha o Wanganui, ko au, he kotahi maua. (Na, ka mau te ringa ki te taiaha, me te pukanakana.) Ma wai e patu nga pakeha o toku kainga o Wanganui? Maku ratou e tiaki. Ki te he au ki a ratou, naku ano tena: otira kei pokanoa mai tetahi atu tangata.

Tamati Aramoa: Kotahi tonu te kupu ma tatou inaianei, ara, ko te Kuini. Kia rongo mai koutou, oti tonu au ki roto i te Kuini. Kua tae taku aroha ki te Kuini ko te Mere Pounamu. Ko taku waiata tenei mo Kawana. (He waiata.) Kia rongo mai koutou ko Ngatiapa ko Whanganui e kore e tu ki te whawhai. Heoi ano ta Whanganui mahi he ata noho, he ngaki i te whenua.

Hori Kerei: Kia rongo mai koutou, kahore aku kupu ke. Ka tika te korero. Me mutu taku korero i konei.

Pehimana: He whai mai taku i te pai. I haere mai au kia honoa o matou whakaaro; kia kotahi to matou whakaaro, ko te aroha anake. Ko te pai hei taonga moku, mo oku Pakeha ano hoki.

Ihakara: Na, whakarongo mai ki te kupu kia korerotiaatu e au. Kua oti ke aku taonga ki te whare. (He waiata.) Ko aku enei i whakapai atu ai, ko te Whakapono, ko te ture o te Kawana. (He waiata.) Na, ka rua nei nga puna. Ko tenei kahore he putanga ketanga o te koreroko—ok te Kuini, ko te Kawana.

page 28

Tohikura: Kahore he kupu. Ko te Rongo Pai nana au i to mai. I haere mai au kia rongo ai ahau ki nga korero a te Kuini, a te Kawana. Heoi ano taku.

Henare Wiremu Hipango: E mea ma, whakarongo mai. Tae mai ana i te matuatanga ko nga minita. Tae mai ana te Pakeha, huania ana tenei motu ko Niu Tirani, he ingoa ke. Me nga korero o naianei he korero ke. Ko taku tenei i haere mai ai he korero i aku korero. Ko nga ture kia marania ki nga whenua katoa, kia whakahonoretia e te katoa. Mahia mai he ture maku inaianei. Ko taku ra tenei kia piri tahi te Maori me te Pakeha—kia rite tahi ai ki te pai. Heotiano taku korero.

Wi Waaka: Karangatia e Te Makarini; kia korero atu au i toku whakaaro. Tenei au te whakarongo nei i te pai i te kino. Kua tae ke mai nga ture o te Whakapono. Ko taku e rapu nei inaianei ko nga ture o te Kuini. Titiro mai ki taku ringa ka torona atu. I haere mai au ki te rapu i tetahi oranga moku. He ringa hara kore taku ringa. Kahore ano au i poka noa i te toto. E rapu ana au i tetahi tikanga moku. Homai kia kitea tona he ranei tona lika ranei. Whakarongo mai ki taku waiata (na ka waiata).

Raniera Te Iho: Tena koutou e te Makakarini ma. I haere mai matou ki te whakarongo korero. I timata mai taku mohio i a Kawana Kerei—i a raua ko Te Makarini. Whakatakotoria ana e raua te tikanga ki toku kainga i Wairarapa. Ko te ingoa o te Pakeha taku i mohio ai. Ka tahi nei ka takoto te pai ki Niu Tirani. Hoatu pai ana au i taku oneone ki te Kawana. Ko te tikanga tenei o Kawana kei runga i nga whenua. Otira ko nga moni kua riro pai mai i au. Ki te mea ka whetero aku ringaringa ki taku wahi ka he au. Ko taku awhitanga tenei i a Kuini, ko te tukunga i taku whenua. (He waiata.)

Na, kahore he huanga ketanga mo te korero. Ko taku tukunga tenei i aku whenua ki a Kuini Wikitoria, ki nga Kingi ki nga Knini katoa o muri atu i a ia.

Ko taua korero na i Waikato, kaore au i te mohio.

Mehemea i kitea mai taua ingoa i nga tupuna, penei, ka tika. Engari ko taku i pai ai ko te Pakeha nana taua ingoa i homai ki konei. Kahore he take korero makn, ta te mea kua riro te whenna. E rua oku mea e awhi ai ahau—ko te Atua, ko te Kuini.

Tamati Hapimana: Tena koutou, e te runanga. Tena koe e te Makarini. Tenei taku korero, kia rongo mai koe. Tenei ahau te tu nei, I haere mai ki te whakarongo page 29 nga korero o tenei hui. E waiho ana ahau hei pononga mo nga iwi katoa nei. Otira, tenei te tau nei te whakaaro. Na, kia rongo mai koutou.

Na, e Te Mete, ka mahara koe ki aku korero i te raumati, ko aku korero i te aroaro o te Kawana. Otira i he te Pakeha i mua—i mua ra i oku tupuna. I tu te kaipuke o Kapene Kuki, ka haere atu oku tupuna ki te matakitaki, puhia ana e te Pakeha. Muri iho ka noho a Pene Harete—he Pakeha. Atawhaitia ana e au. Na, e te Makarini, te ma o oku ringa, kahore ano kia poka noa i te toto Pakeha.

Na, aku Pakeha te noho nei—na, aku minita te noho nei. Na te Wiremu au i ako ki te whakapono. Kotahi ano taku ture, ko te ture o te Atua. Na te mihinare ahau i matau ai ki te tika. E rite ana hoki ki te kupu a te Atua ki a Hoani—Haere whakatikaia te ara. Inahoki na te minita nga kupu I kawe mai. Nana i para te ara, ka tae mai te Ariki. Ko te taha pouri o to koutou ture i a matou. E whakakahoretia mai ana e koutou te tikanga ki a matou. Ko taku waiata tenei, kia rongo mai koutou. (He waiata.) Ko te mutunga tenei o aku korero.

Ko te mutunga tenei o nga korero. Karangatia ana e te Makarini, mo apopo ano tetahi runanga.