Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Ripoata mo runga mo te pitihana a Kipa te Whatanui

[hua]

E ki ana te Kaipitihana i riro atu ki a Meiha Keepa me Muaupoko te whenua o Te Whatanui i Horowhenua i runga i te korero tito, e ki ana hoki i he te whakataunga a te Kooti i te whenua ki a Meiha Keepa me Muaupoko i te tau, 1873.

Kua ata whiriwhiria e te Komiti nga putake o te Pitihana, me nga whaikorero me nga pukapuka mo aua take, me nga pitihana e rua i tukuna ki te Whare Runanga o te Paremete, me nga whaikorero mo runga mo aua Pitihana, me nga whakataunga a tera Komiti i te tau, 1892, me te tau, 1894; me te ripoata me nga whaikorero i te aroaro o te Roiara Komihana mo Horowhenua; me nga korero a era atu tangata e matau ana ki nga korero o mua, me te ahuatanga o taua takiwa i mua.

I takoto ano hoki ki te aroaro o te Komiti nga whaikorero a Meiha Keepa me Hunia i te aroaro o te Komihana a W. T. L. Travers (Te Tarapata) i te tau, 1871, me te Kooti Wheuua Maori i tu i te tau, 1873, me te Horowhenua Komihana i tu i tenei tau.

E kitea ana e te Komiti he nui ke nga korero hei tautoko i te Pitihana, o roto o nga pukapuka o te Paremete me etahi atu pukapuka, kua apitiria nei ki tenei etahi o aua pukapuka, me etahi atu pukapuka whaikorero hoki e pa ana ki nga putake e korerotia ana i roto i te Pitihana.

Ki te mahara o te Komiti kua tino marama te whakaatu mai, ko te whenua katoa mai i Whangaehu ki Raukawa Moana, i raupatutia e Te Rauparaha i te wa o te tau, 1823. No muri mai i tena ka karangatia e ia a te Whatanui, te Rangatira o Ngatiraukawa kia haere mai hei hoa mona kia noho i runga i te whenua. No te taenga mai o Te Whatanui, katahi ka ata tukuna atu e te Rauparaha e Ngatitoa me Ngatiawa ki a Te Whatanui me Ngatiraukawa te whenua katoa timata i Whangaehu ki Kukutauaki, purutia ana ma ratou ano te whenua ki te tonga, me tana kupu atu ano ki a Ngatiraukawa kia tino patua katoatia nga toenga o nga iwa whenua. Na te ahua ngawari o te Whatanui i kore ai ia e whakaae ki te kupu a Te Rauparaha, me tana ki atu e nui ana te whenua mo tona iwi me nga toenga ano hoki o nga tangata whenua, engari ka waiho e ia hei mokai mana.

Katahi ka nohoia e nga rangatira o Ngatiraukawa te whenua i waenga o Whangaehu me Kukutauaki, ko Te Whatanui i noho ki Horowhenua. Na te tohe tonu o Te Rauparaha ki te patupatu i a Muaupoko, ka karangatia nga toenga o taua iwi e Te Whatanui, tiakina ana e ia. Kua apitiria ki tenei ripoata etahi kupu o roto o te pukapuka a (Wakefield) Te Wekepiri, me te ripoata a Komihana Tirake (Searancke) me nga apiha o te Tari Tiaki Maori, me etahi atu korero e tautoko ana i taua korero.

E tautoko ana ano hoki a Ta Waata Pura i taua korero i roto i tana pukapuka i panui ai ki te aroaro o te New Zealand Institute hui i te 28 o nga ra o Nowema, 1894, i penei hoki ana korero, ara:—

"Engari ko te moutere i Papaitonga roto, te wahi i kitea ai te papa angaanga taimaha nei, ahakoa ko te wahi tera i tino patua ai a Muaupoko, te urupa tonu o Muaupoko, kaore rawa i whakatapua. Na ko Muaupoko kua tino mate ra ratou, kua murua ra o ratou mea katoa, kua tino kore atu ra taua iwi, he morehu anake e toe ana, i tawhiti ki nga maunga, kaore rawa i maia ki te whakatapu i te wahi o to ratou matenga me to ratou nehunga. Kaore he mea i tua atu o tenei hei tohu mo te mananga rawatanga o te raupatutanga a Ngatitoa me Ngatiraukawa i a Muaupoko, ara ko te kore kaha o nga toenga o taua iwi ki te whakatapu i taua wahi tae noa mai ki tenei ra."

He maha hoki nga korero hei whakatuturu i te tika o te nohonga a Te Whatanui me Ngatiraukawa i runga i taua takiwa whenua.

E pera ana te noho o aua iwi i te wa i hainatia ai te Tiriti o Waitangi i te tau, 1840, a i runga i nga tikanga o taua Tiriti, me nga tikanga tuturu ano o nga Ture mo waenganui o nga iwi, i puta te kupu a te Kawanatanga o Ingarani ka whakaaetia ka whakaritea te rangatiratanga ki te whenua e mana ana i taua wa.

page 2

No muri i tena ka tukuna e Te Whatanui tetahi taha o Horowhenua ki a Muaupoko hei whenua mo ratou, whakatakotoria ana e ia nga rohe i waenganui i a ia me Muaupoko. I noho tonu a Te Whatanui me tona iwi i Horowhenua mai i te tau 1830, tae noa ki te tau 1870, me te kore tangata whakararuraru i a ia, riihitia ana e ia te taha watea katoa o te pito ki waho ki tetahi Pakeha i te tau 1858, a kaore i tautohetia taua riihi tae moa ki te tau 1870.

No te tau 1870 katahi a Te Keepa o te iwi o Whanganui me Hunia o Ngatiapa ka tahuri ki te whakararuraru ka tahutahu i etahi o nga whare o te iwi o Te Whatanui e noho ra i runga i te whenua.

Ahakoa kua tino mohiotia tuturutia e noho huna ana nga morehu o Muaupoko i nga maunga i te wa i nohoia ai a Horowhenua e Te Whatanui, a na tana kupu ki a ratou, ka atawhaitia ratou e ia, katahi ratou ka puta mai, ahakoa hoki i mohiotia ano, i runga i te korero a hunga ke kaore i pa atu ki reira, i tino mana te raupatutanga me te noho tuturu o Te Whatanui i runga i te whenua; i penei te whakataunga a Te Kooti i te tau 1873:—