Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Ture Taiapa

Tikanga Whakahaere

Tikanga Whakahaere.

35.Me whaimana te Kai-whakawa ki te whakawa ki te whakatau i nga putake me nga tautohe katoa e puta ana i raro tenei Ture, ara mo runga mo, page 10
(1.)Te whakaara me te whakapai i nga taiapa;
(2.)Te ahua o te taiapa ka whakaarahia (te ruinga me te tounga o te taiapa tupu, rakau ranei, i te wa e hanga ai te taiapa, a tona wa a muri atu ranei, a me ata whakaaro ano te ahua whakaruru o te taiapa i te mea e whakataua ana te tu ahua taiapa);
(3.)Te whanui o te wahi ngaherehere hei tuaanga hei whakawateatanga;
(4.)Nga tangata mana e whakaara e whakapai tetahi taiapa;
(5.)Te mahinga i tetahi taiapa ehara nei i te taiapa arai rapeti hei taiapa arai rapeti;
(6.)Te raina e haere ai te taiapa me te nui o nga moni hei utu (mehemea ka pera) mo te whenua i riro.
(7.)Te ra, me te wa, me te tikanga e whakaarahia ai e whakapaia ai ranei tetahi taiapa;
(8.)Te nukuhanga o nga taiapa kihai nei i whakaarahia ki runga ki te rohe tika;
(9.)Te haerenga ki runga ki nga whenua e piri ana ki te taha ki te whakaara ki te whakapai ranei i tetahi taiapa;
(10.)Te utu e tika ana mo te whakaarahanga mo te whakarereketanga me te whakapainga i tetahi taiapa, me nga tangata mana e utu aua moni me te rahi hoki o nga moni hei utu ma ia tangata, a mehemea he taiapa arai rapeti me ata titiro ano te painga i puta i taua mea;
(11.)Ia tautohe e meingatia ana i roto i tenei Ture ma te Kaiwhakawa e whakatau;
(12.)Te utu o nga whakahaerenga whakawa, me nga tangata mana e utu me nga tangata mana e tango nga moni.
36.
(1.)Ko nga whakawa katoa e whakahaerea ana ki te aroaro o te Kai-whakawa mo nga mea kua whakahuatia nei i roto i te tekiona i mua tonu ake nei me whakahaere i runga i te hamene i runga i te tauira kua whakatakatoria, a ko aua whakawa me whakahaere, a ko nga ota i puta i runga i aua mea me aki rawa, a me mahi mehemea nei he keehi i whakahaerea i raro i "Te Ture mo nga Kaiwhakawa, 1882."
(2.)I runga i aua whakahaerenga whakawa katoa me whaimana nga tikanga o "Te Ture mo nga Kooti o nga Kai-whakawa Tuturu, 1893," e rite ana mo te honohononga me te mukunga me te riiwhitanga o nga tangata whai-keehi.
37.Ka whaimana te Kai-whakawa ki te whakawa ki te whakatau i nga putake katoa e puta ana i raro i tenei Ture, ahakoa pewhea te iti te rahi ranei o te moni e tonoa ana, a ahakoa e uru ana ki taua putake nga take ki te whenua.
38.I runga i tetahi ota i mahia e tetahi Kai-whakawa i raro i te mana i tukua ki a ia e tenei Ture, ko nga moni katoa e taea ana te hamene i raro i tenei Ture, ka taea te hamene me te whakatau e tetahi atu Kooti whaimana.
39.

(1.) Ko nga panui e tukuna ana ki te tangata i raro i tenei Ture:—

(a.) Me hoatu ki a ia ake, me hari ranei ka waiho i tona kainga e mohiotia ana i Niu Tireni, me tuku atu ranei ki reira ma te poutapeta i roto i tetahi pukapuka i rehitatia.

page 11

(b.) Ki te kore e mohiotia taua tangata, ki te kore ranei e kitea ina uiuia, i te mea ranei kua haere atu i te koroni, heoi me pera ano te tikanga o te tuku i te panui ki tona kai-wha-kahaere ki tona roia ranei, me te mea kua whakaaturia ake nei

(c.) Mehemea kaore ona kai-whakahaere, roia ranei, e mohiotia ana i te koroni, ki te kore ranei e kitea ino kimihia tona kai-whakahaere tona roia ranei, heoi me perehi he kape o taua panui ki roto ki tetahi nupepa e puta ana i te takiwa i takoto ai taua whenua e whakahuatia ana i roto i te panui, a me whakairi hoki he kape o taua panui ki tetahi wahi marama i runga i taua whenua ki tetahi rori ranei e tutata ana.

40.
(1.)Ko nga moni katoa e tika ana kia utua i raro i tenei Ture hei whakaea i te hawhe o te utu o te whakaarahanga me te whakapainga ranei i tetahi taiapa.
(a.) Me moni e tika ana, a mehemea e whai take ana me tuku ma te Kai-whakawa e whakatau; a
(b.) Kaua e nuku atu i te tino hawhe o te utu, hui atu ki te itareti me nga moni e tika ana hei whakaea i te whakahaerenga me te mahinga e te tangata noho, ina tupono koia tonu tetahi nana i mahi.
(2.)Ko te moni nui rawa e tika ana kia utua i raro i tenei Ture mo te hawhe o te moni i pau i te whakaarahanga i te taiapa,—
(a.) Mo te taiapa pera te ahua me te mea i te rarangi 3 o te Kupu Apiti A, i whakaarahia ki roto ki tetahi Paro, kaua e nuku atu i te toru tekau ma rima hereni mo te tiini;
(b.) Mo te taiapa e hara nei i te taiapa arai rapeti, kaua e nuku atu i te rua tekau hereni mo te tiini, haunga ia te hawhe o nga moni e tika ana kia utua mo te topenga me te whakawateatanga i nga wahi ururua o te raina o taua taiapa;
(c.) Mo te taiapa arai rapeti, mo te mahinga ranei i te taiapa e hara nei i te taiapa arai rapeti hei taiapa arai rapeti, ko te moni i whakaaetia, ko ta te Kai-whakawa ranei i whakatau ai he moni tika, me te ata titiro ano ki nga tikanga o tekiona tekau ma wha o tenei Ture.
41.
(1.)

Ko te tangata noho e whakaara ana e whakapai ana ranei i te taiapa i runga i nga tikanga o tenei Ture, mehemea he kino he uaua ranei te huarahi atu ma runga i tona ake whenua e taea atu ai te mahi o taua taiapa, a kei te whenua e piri ana ki tana te huarahi ngawari, ka whai mana ia me ana kai mahi me ana hoiho, kau, kaata ranei, ki te haere i nga wa tika ma runga i te wheuna e piri ana ki tana ki reira mahi ai i nga mea e tika ana hei whakaara hei whakapai ranei i taua taiapa:—

Engari me matua riro i a ia, i runga i te hamene, te ota a te Kai-whakawa (a kua whakamana te Kai-whakawa i konei ki te tuku ota pera) hei whakamana i taua haerenga ona ma reira.

(2.)Mehemea ka araia e te tangata nona te whenua e te tangata noho ranei i reira, e ona kai-whakahaere, e ana pononga ranei, taua haerenga ma reira ki te whakaara ki te whakapai ranei i taua page 12taiapa, hei reira, ahakoa etahi atu whiu e tika ana mo te tangata arai, e tika ana ma taua tangata arai e utu nga moni katoa i oti ai te whakaara me te whakapai ranei o taua taiapa.
42.
(1.)I runga i aua ota katoa, me whaimana enei tikanga:—
(a.) Ko te mana e hoatu ana i runga i taua ota me pai te whakahaere kei kino nga mea o te whenua e haerea ana a runga.
(b.) Kaua he mea i roto i taua ota i tenei Ture ranei, e whakamana i te tangata kia haere ki runga i tetahi wahi mahi pera ai, mehemea he wahi tera e tupungia ana e te kai, he kaari, he kaari rakau hua, he maara, he tupuranga rakau, engari me matua whakaae e te tangata nona katahi ka tika; a ki te kore taua whakaaetanga kaua hoki te tangata e whai mana ki te tua ki te tope ki te whakakino ranei i nga rakau.
(2.)Mehemea ki te pa he mate ki te tangata nona, ki te tangata noho ranei, i runga i tetahi mea i mahia ngakaukinotia e tetahi tangata, a takahia ana nga tikanga o tenei tekiona o te tekiona ranei i mua tonu ake i tenei, ka tika kia utua nga mea katoa i whakakinongia.
43.E kore e tau nga tikanga o tenei Ture ki runga ki nga kawenata, whakaritenga, whakaaetanga ranei kua rite i waenganui o te tangata nona te whenua me te kai-tanga i te reti o te whenua, i waenganui ranei o nga tangata e noho ana i nga whenua e piri ana nga rohe mo runga i te utu o te whakaarahanga me te whakapainga o nga taiapa.
44.Ka ahei noatu tetahi tangata ki te whakahaere tikanga hei arai atu i te whakawa mo te tangata e riihi ana i tona whenua, mehemea ra tera e tau mana e utu te moni e whakataua ana i runga i taua whakawa, a ko nga korero e tika ana ma te tangata i tamanatia tuatahitia ra hei arai mo te whakawa, ka tika ano hoki hei korero ma taua tangata e uru mai ra hei arai mana i taua whakawa.
45.Ka ahei te Kawana i roto i tona Kaunihera ki te hanga ritenga whakahaere mo nga mea katoa kihai i whakaritea he tikanga e tenei, mo nga whakawa e whakahaerea ana i te aroaro o te Kaiwhakawa i raro i nga tikanga o tenei Ture.
46.Ko nga Ture katoa e whakahuatia ana i roto i te Kupu Apiti D o tenei Ture kua whakakorea atu e tenei: Engari—
(1.)Ko nga whakahaerenga whakawa i raro i nga Ture kua whakakorea atu nei e takoto tarewa ana i te wa e timata ai te mana o tenei Ture, ka taea te whakahaere me te whakaoti i raro i aua Ture.
(2.)Ko nga panui i tukuna tikatia i runga i te ture, mo nga mahi me nga mea i mahia tikatia i runga i te ture i raro i te mana o nga Ture kua whakakorea, ka kiia i tukuna i mahia i raro i tenei Ture, a ka maua tonu i raro i tenei Ture.