Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Pitihana a Meiha Keepa Te Rangihiwinui me etahi atu : mo runga mo te mahara kia tu he Paramete Maori (me nga whaikorero ki te aroaro o te Komiti mo nga Mea Maori)

Rahoroi, 5 Akuhata, 1893. — Wi Parata

Rahoroi, 5 Akuhata, 1893.
Wi Parata.

Wi Parata: E mihi atu ana au ki te Komiti mo ta koutou whakarongo pai mai ki aku korero o nanahi. I whakamarama atu au i nga rarangi o te pitihana tae atu ki te rarangi 10. Me whakamarama atu e au nga tikanga o te rarangi 11. (Panuitia ana taua rarangi.) Kei te mohio ano to koutou Komiti i whakaae ano nga Maori i taua wa kia whiriwhiria nga take ki o ratou whenua kia kitea ai nga tangata me nga iwi e tika ana ki nga whenua. I taua wa i whaimana ano nga Rangitira o nga iwi ko ratou nga kaiwhakahaere me nga kaitiaki o nga iwi. I te wa i timata ai te mahi a te Kooti i nga whenua Maori i raro i nga tikanga o taua Ture, i pa he mate ki nga iwi Maori. Ko te tino take i puta ai he mate i runga i nga tikanga o taua Ture, na te kaha o te whakahaere o nga Kaiwhakawa kaore i marama ta ratou whakahaere i nga tikanga o taua ture. E kore au e kaha ki te ki atu na nga Kaiwhakawa te he na te Paremete ranei te he i mana ai kia kotahi tekau ano nga tangata mo roto mo ia tiwhikete. Na tenei i mohio ai nga Maori ka puta mai he mate ki a ratou i raro i nga tikanga o "Te Ture Kooti Whenua 1865." Kei te mohio ano nga mema o nga Whare e rua, he maha nga pitihana a nga Maori i tuku mai ai whakaatu mai kua tukuna o ratou whenua ki nga tangata kotahi tekau me ta ratou inoi kia whakahokia ano nga whenua ki te iwi nona te whenua. Ko etahi o aua whenua kua pau ke te hoko. No muri i aua tono a nga Maori, ka mahia ano tetahi ture i te tau 1867 whakatika i taua ture, whakamana ana kia tokomaha atu nga tangata mo nga whenua. (Panuitia ana te rarangi 15.) I mahara nga Maori i ahua poi atu taua Ture i era atu ture i mahia i mua mo runga mo nga whenua. No muri ka whakatikaia ano hoki taua ture. Kua whakamaramatia i te rarangi 16 nga mahara o te iwi Maori mo aua take (Panuitia ana te rarangi 16): I mahara nga Maori ka penei me te rewena e whakapupuhi nei i te paraoa kia ki te riihi, i mahara ratou tera e tupu haere aua mate. No muri ka kitea i tika te mahara o nga Maori. Kei te rarangi 17 te whakamaramatanga o enei take e koretia atu nei e au. Ko te rarangi 18 e mea ana. (Panuitia ana te rarangi 18): I mahara nga Maori e kore e whakaarotia o ratou ake take ki nga whenua i mohio ano nga Maori ki o ratou ake whenua, ki to ia tangata to ia tangata. I raro i nga tikanga o te ture o te tau 1873 i takahia te mana o nga rangatira. I kite nga rangatira nona te paanga nui ki te whenua ka whakaritea ia ki nga tangata o tona iwi. Na taua tikanga i tupu ake ai nga raruraru i waenganui i nga Maori, notemea i whaimana nga tangata iti o ratou panga ki te tautohe ki nga tino rangatira nona te paanga nui ki te whenua. Na i runga i te whakahaere a nga Kaiwhakawa i nga tikanga o taua ture i whakaritea nga paanga o nga tangata, kaore i maharatia nga tino take paanga o nga rangatira nona te whenua, ahakoa rangatira tangata ake rangatira whaimana ranei i runga i te whenua. I te wa e mana ana te ture o te tau 1873 i whakaritea te paanga o nga tangata i te whakahaerenga o nga hoko whenua a te Kawanatanga rite page 9tahi te utunga o te moni ki nga tangata ahakoa rangatira ahakoa tangata kore mana whaipaanga ki te whenua. Kei te mohio ano te Komiti e hara tera i te tikanga pai ki nga Maori, na te Whakapono anake i kore ai e kino nga Maori. Koia nei nga take i kore ai nga Maori e pai atu ki taua Ture. I mua i te mananga o taua Ture i mohio ano nga Pakeha kei nga rangatira ano te tino mana o te whenua, a i runga i a ratou whakahaere hoko i waiho tonu ma nga rangatira e whakahaere. Koia ano te mea tika ma nga rangatira ano e whakahaere nga hoko engari na nga ture o te Paremete i mahi aua tikanga kia rite tonu nga rangatira me nga tangata kore tikanga. E whakamarama atu ana te rarangi 20 me te 21 o te pitihana i te whakakuaretanga i te iwi Maori me te takahanga o te mana o nga rangatira (Panuitia ana te rarangi 22). Me ata rapu e te Komiti enei take ka mahi ai i tetahi pire hei tuku mana mai ki a matou ma matou ano e whakahaere o matou whenua, ka tuku mai ranei ma matou ano e mahi tetahi ture. Kaua koutou e whakaaro he whakahihi tenei tono a matou. Kua maha nga tau e whakahaere tikanga ana koutou nga Pakeha a kaore ano kia puta mai tetahi painga ki a matou. He mate tonu i puta mai ki nga Maori i runga i nga ture a te Paremete. E hara i te mea pakeke tenei e tonoa atu nei e matou kia homai ma matou ano e whakahaere o matou whenua kia pena ano me koutou e whakahaere nei i o koutou ake whenua. E hara i te mea e tono ana matou kia tukua mai he mana ki a matou hei hanga ture mo te tangata ara mo te tinana o te tangata, engari mo o matou whenua anake. E ki ana nga Pakeha kei te tiakina paitia kei te arohatia matou. Mehemea he tika he aha te whakaaetia ai ma matou ano e whakahaere o matou whenua kia penei ano me koutou e whakahaere nei i o koutou whenua. E hara tena i te aroha ta koutou mahi e here nei i o matou whenua. E hara i te mea e kuare ana koutou ki nga take e korerotia atu nei e au. Kei te mohio ano koutou ki nga mate e pa nei ki nga Maori me o ratou whenua. E whakaatu atu ana te rarangi 24 i nga mate e pa mai ana ki nga Maori i runga i nga tikanga o aua ture. E kore e taea te korero katoa atu i nga mate e pa ana ki te iwi Maori. Kei te mohio ano te Komiti ki te tini o nga auetanga o nga Maori i roto i enei tau maha noatu. E kore e tika te ki kei roto ano nga mema Maori i te Paremete e mahi tahi ana i aua ture. Na te taimaha onga tikanga o aua ture i rongona ai te reo o nga Maori e whakahe ana i aua tikanga. Tera te Komiti e ki mai he Maori ano kei roto i te Paremete e mahi ana i aua Ture. E hara tena i te kupu tika hei utu mai mo nga tono o roto o te pitihana notemea hoki tokowha ano nga mema Maori e kore ratou e kaha ki te whakahaere pooti mo ratou he whakapohe kau tena i nga Maori, te hoatutanga kia tokowha ano nga mema Maori i te Paremete. Kei te mohio ano koutou e kore e whaimana ena tokowha i te pootitanga i roto i te Paremete, e kaha ai ranei ki te whakarereke i nga ture e puta ai he painga ki nga Maori me o ratou whenua. E whakaatu ana te rarangi 26 i nga mahi a te Paremete a kua tino mohio matou kaore i te mahia nga ture hei painga mo nga iwi e rua engari e mahia ana hei painga mo nga Pakeha hei mate mo te iwi Maori. (Panuitia ana te rarangi 26.) Me whakaatu atu e au ki te Komiti e tono ana nga Maori kia tukua ma ratou ake ano e whakahaere o ratou whenua, engari e tono atu ana ratou ma roto ano i te Paremete. E hara i te mea e tono atu ana ratou kia puta mai taua mana ma waho atu o te Paremete. I nga rarangi whakamarama o te whakamutunga ana i te 1, 2, 3, 4, e whakaatu atu ana ratou i nga mana e tonoa nei e ratou kia mana ai ratou ki te whakahaere i o ratou ake mea. (Panuitia ana te rarangi 5.) Kaore he mea o roto o tenei tono e takahi ana i nga ture o te Paremete mo runga mo nga whenua Maori. Ko te rarangi 6 kei te marama ona tikanga. Kua apitiria e matou ki ta matou pitihana te kape o te Pire i whakaaetia e nga Maori i te hui o te whakakotahitanga i hui nei ki Waipatu i te 29 o nga ra o Mei 1893 kei taua pire te whakamaramatanga o nga take e tonoa nei e matou. Kaore hoki aua tono i te haere ke atu i waho atu o te Paremete o Niu Tireni me nga ture o Ingarani. Engari he tono na matou ki te Paremete tonu o Niu Tireni. Kua tuhia ki te rarangi 6 nga mana e hiahiatia ana e nga Maori kia tukua mai ki a ratou. Ko nga kupu whakamutunga o te pitihana e mea ana "a ka inoi tonu a koutou kai-pitihana." He tika e kore e mutu ta matou inoi ki te Paremete kia tukua mai aua mana ki a matou. Ahakoa tenei Paremete era atu Paremete ranei. Ki te kore e whakamana mai e tenei Paremete ka tonoa e matou ma waho ki wahi ke. Kua mutu taku whakamarama atu ki te Komiti i nga tikanga o ta matou pitihana. Me whakamarama atu e au nga tikanga o te pire kua apitiria nei ki to matou pitihana. E hara i te mea e whai ana nga tikanga o taua Pire i nga tikanga Maori. E whai ana ano i nga tikanga kua oti mai i te Paremete o Ingarani me ta koutou Paremete o Niu Tireni nei, a e mea ana matou me whakamana mai ano i runga i nga huarahi e mahia mai nei a koutou ture (Panuitia ana te rarangi timatanga o te Pire.) Ka kite koutou e haere ana ta matou tono i raro ano i nga tikanga o ta koutou ture o te tau 1852. Ko nga kupu whakamutunga e penei ana "kaore e taupatupatu ana i nga tikanga whakahaere o te rangimarie." Ka kaha au ki te ki atu e kore nga Maori e touo atu kia tukua mai he mana e takahia ai te rangimarie me nga tohutohu mai o te Rongopai. He kupu tohutohu mai era ki nga Pakeha me nga Maori a kaore matou i te hiahia kia puta ke atu matou ki waho o aua kupu tohutohu mai ki a tatou. E penei ana te rarangi 71 o te ture o te tau 1852 (panuitia ana taua rarangi). E haere ana ta matou tono i roto i te pitihana me te Pire i raro ano i nga ture kua whakatakotoria mai e te Paremeto o Ingarani me te Paremete o Niu Tireni. E whakahua ana ano matou i roto i ta matou pitihana i etahi kupu o taua rarangi 71. Kua ki atu ano au ki te Komiti ki te kore e whakaaetia mai e te Paremete ta matou touo ka tonoa e matou ki tetahi atu hunga whaimana. Ka tukua e matou ta raatou tono i runga i nga kupu whakaae i roto o taua ture o te tau 1852. Kaore he tikanga kia korerotia atu e au nga rarangi timatanga o te Pire, engari me korero atu e au nga tikanga o te rarangi 9. He tono tena na nga Maori kia tukuna atu ma ratou ano e whakahaere o ratou whenua kia rite ki nga tikanga e mau nei i taua rarangi o te pire e mau nei i taku ringa, e takoto mai na hoki i to koutou aroaro, e penei ana taua rarangi. (Panuitia ana te rarangi 9.) Kei pohehe mai te Komiti ki te ahua o to matou tono e tono atu nei. E tono kau atu ana matou kia tukua mai ki a matou te mana whakahaere i o matou whenua penei ano me koutou Pakeha e whakahaere nei i o koutou whenua, kaore nei e taea e te tangata te whakararuraru i a koutou. E pena ana hoki to matou hiahia kia kaua he tangata e whakararuraru i a matou, page 10ma matou Maori ano e whaitake aua ki te whenua e whakararuraru, kaua he tangata ke atu e mana ki te whakararuraru i o matou whenua. Koia nei te tikanga o taua rarangi 9. Ko te rarangi 10 e mea ana ki te whakamana tenei Pire me mutu atu te Kooti Whenua Maori, me mutu atu i tenei tau ano. Koia nei te tono a nga Maori 21,900. He nui rawa te mahi a nga Maori i a ratou e whiriwhiri ana i enei tikanga. He roa rawa te mahi haina a nga Maori i o ratou ingoa. Kua whakamaramatia atu e au nga tikanga o ta matou pitihana me ta matou Pire kua apitiria nei ki taua pitihana. Ka mihi atu ano au ki te Tiamana me nga mema o te Komiti mo ta koutou whakawateatanga i enei rangi e rua hei korerotanga moku me ta koutou whakarongo pai mai ki aku kupu whakamarama atu ki te Komiti.

29.Te Wanihana.] E ki ana koe na te tokoiti o nga mema Maori i kore ai ratou e whaimana? —Ae, kua ki atu ano au tokowha ano nga mema o te Whare o Raro; heoi ano to ratou mana ko a ratou pooti, a kaore e mana ana i roto i te Whare mo runga mo nga take Maori e mahia ana.
30.E tika ana ranei na to pooti kotahi i hinga ai tetahi Kawanatanga; a he mema ano koe no taua Kawanatanga, a mehemea i piri tonu koe ki a matou, kua mana tonu taua ture pai e kiia nei e koe he ture pai tera, a kua kore e mahia te ture e kiia nei e koe he ture kino ?—Ae e tika ana ano tena, engari kaore tena i te pa ki nga take e inoi mai nei nga Maori i roto i ta ratou pitihana.
31.Mehemea ra ka taea e te Maori kotahi te turaki te Kawanatanga, he nui ke atu te mana o te tokowha?—Ae; engari kaore au i te mohio e whaitikanga ana tena korero mo runga mo enei putake.
32.I te mea e mahia ana he ture kino, kaore ra i whakaaetia e koe, kaore ranei ia i tika mehemea i whakamutua e koe to nohonga Minita, ka tu ai he mema noaiho o te Whare?—I te wa e tu ana koe hei Minita i whakakorea atu te ture pai, a i uru atu koe ki te whakakore?—Ko te take i whakahoa ai au ki a te Tapata, he mea naku kia mahia he oranga mo nga Maori mo runga mo nga whenua raupatu. I whakaae a te Tapata kia awhina i au i runga i taua mahi. No muri mai ka rongo au kua whakahau atu a te Tapata ki a Kapene Pereki kia hokona e ia a Whenuakura, katahi au ka wehi kei kore e whakahokia nga whenua raupatu ki nga Maori. No reira au i pooti ai ki te turaki i a te Tapata, kei tu tonu ia ka hokona katoatia e ia nga whenua Maori, e kore e whakahokia atu etahi ki nga Maori.
33.Kaore au i te whakahe atu mo to mahi, engari i ki koe kaore he mana o nga mema Maori tokowha; i kitea nei na to pooti kotahi i hinga ai te Kawanatanga.—E hara au i te tangata i tae ki te kura, a i taua wa e tauhou ana au. Kaore au i tino mohio ki nga tikanga o aua mea e mahia ana. I whakahe tonu au i nga ture katoa tae noa ki te wa i meingatia ai kia kaua e whakataua nga whenua ki te hunga tahi tekau anake.
34.H. K. Taiaroa.] E mahara ana ranei nga Maori kei te mana tonu te Tiriti o Waitangi?—Ae, e mahara ana nga Maori kei te mana tonu te Tiriti o Waitangi.
35.E tono ana ranei nga Maori kia mana tonu te rarangi 2 me te rarangi 3?—Ae.
36.I tuhi ranei nga Maori i o ratou ingoa ki taua pukapuka i runga i to ratou hiahia kia mau ano ki a ratou o ratou whenua, taonga, ngaherehere, hiinga ika me o ratou mea katoa ?—Ae, koina te take i tuhi ai nga rangatira i taua tiriti.
37.E mahara ana ranei koe kua takahia aua rarangi?—Ae.
38.A na wai i takahi?—Tae noa mai ki tenei ra kaore ano au kia rongo kua takahi tetahi Maori i aua tikanga; engari ko nga Pakeha i te takahe i aua tikanga.
39.E mahara ana koe i te takahia aua tikanga e te Kawanatanga o Niu Tireni i a ratou e tango ana i nga whenua Maori me te kore utu i nga utu tika mo aua whenua?—Ae, e ki ana au kua takahi pera te Kawanatanga o Niu Tireni i taua tiriti.
40.Kua kite ranei koe i te Ture Whakamana o te tau, 1852, e korerotia nei i roto i te pitihana?—Ae, kua kite au.
41.Te Wanihana: He aha te tikanga o enei patai, i te mea kua oti katoa ena putake te tuhituhi i roto i te pitihana kua hainatia mai na e te 21,900 tangata.
42.H. K. Taiaroa.] E hiahia ana nga Maori kia tukuna atu ki a ratou nga mana i whakaritea e te rarangi 71 o taua Ture kia ahei ai ratou ki te whakatu Runanga?—Ae, koia na ra te take i haina ai aua Maori (21,900) kia tukuna atu he mana pena ki a ratou.