Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Pitihana a Meiha Keepa Te Rangihiwinui me etahi atu : mo runga mo te mahara kia tu he Paramete Maori (me nga whaikorero ki te aroaro o te Komiti mo nga Mea Maori)

Paraire, 4 Akuhata, 1893. — Wi Parata

Paraire, 4 Akuhata, 1893.
Wi Parata.

Te Tiamana: I nekehia te mahinga a te Komiti i te Pitihana kia ronguna ai nga korero a Wi Parata.

Wi Parata: Ka mihi atu au ki nga Mema Honore o te Kaunihera mo te whakaaetanga kia tae mai matou ki konei i tenei ra. E mihi atu ana ano hoki au ta te Tiamana me nga Mema o tenei Komiti mo te tukunga i a matou kia whaki atu i o matou whakaaro mo runga i te Pitihana kua tukua mai nei ki to koutou aroaro. Me whaikupu atu au i te tuatahi ki te Komiti mo runga i te Tiriti tuatahi i waenganui i te Karauna o Ingarani me nga Rangatira Maori o Niu Tireni. Ko te timatanga mai o te Tiriti ko te tukunga mai i te Rongopai ki a matou ki nga iwi Maori. Na tera i huihui ai i whakakotahi ai nga iwi Maori. Ko te tohutohu mai tenei o te Rongopai me mutu te kai tangata a te Maori, me mutu te whakaheke toto, me mahi pai i runga i nga tikanga o te Rongopai. Na i te whakamaramatanga o enei tikanga e rua ki nga Maori ka whakaaetia e nga Kangatira o enei Moutere. E hara i te mea na te karere i panui haere i tae ai ki nga pito katoa o enei motu engari na nga Maori ano i panui haere aua tikanga. No reira ka whakahoa nga Maori ki nga iwi katoa o te ao, ka mau hota te rongo ki a ratou Maori ake ano. No muri i tena Tiriti ka tukua mai ko te Tiriti mo te tinana ake o te tangata me te whenua. Whakaaetia ana e nga Maori o enei motu taua Tiriti tuarua. I whakaaetia e nga Maori i te mea i kiia i roto i taua Tiriti ka "tohungia ki a ratou o ratou rangatiratanga me o ratou whenua." No nga tau o muri mai nei ka tahuri etahi tangata ki te takahi i nga tikanga o taua Tiriti. Me whakamarama atu e au te whakarereketanga o nga tikanga o te Tiriti. No te whawhai ki Wairau i timata ai te takahi a nga Pakeha i nga tikanga o te Tiriti. I tupu ake taua raruraru i runga i te hiahia a nga Pakeha Ma riro i a ratou etahi whenua, ko nga Maori i hiahia ki te pupuri i te whenua i runga i to ratou mahara ka tohungia o ratou whenua ki a ratou. Kei te mohio ano koutou nga Pakeha ki te putake mai o taua raruraru. E ki tuturu atu ana au no taua wa i timata ai nga Pakeha ki te takahi i nga tikanga o taua Tiriti o Waitangi. No muri mai i tena, ko te whawhai i Raro, i Pewhairangi, ara te whawhai ki a Hone Heke. E kaha ana au ki te ki atu i taua whawhai i takahia ano e nga Pakeha te Tiriti o Waitangi, i kiia ra i roto i taua Tiriti ka tohungia te rangatiratanga me nga whenua o nga Maori. E tiaki kau ana a Hone Heke i tona mana me ona whenua. Kaore a Hone Heke i takahi i nga tikanga o te Tiriti o Waitangi. I rongo au i timata taua whawhai i runga i te hokonga a te Karauna i etahi whenua Maori. I rongo matou nga Maori o tenei pito i timata taua whawhai i te tapahanga o te pou kara. Kaore i heke te toto tangata i runga i taua mahi a Hone Heke, ko taua rakau he mea tupu ano kikonei. E hara i te mea hari mai no tawhiti he rakau maroke kaore ona toto, katahi ka utua e te Pakeha te mea kore toto ki te toto tangata. I rongo ano hoki matou i whakaritea ano i roto i taua Tiriti kia tau ano ki nga Maori o ratou hiinga ika. Me whakaatu atu au ki te Komiti ko aua mahi katoa a nga Pakeha he mea takahi i nga tikanga o te Tiriti, he takahi hoki i nga tikanga i ata tohutohua mai ki a matou i te putanga mai o te Rongopai. Ko aua mahi a nga Pakeha i takahi i nga tikanga o te Tiriti i meinga ra "ka tukua ki nga Maori nga tikanga katoa rite tahi ki nga mea ki nga tangata o Ingarani." No muri i enei whawhai e rua kua korerotia ake nei e au ka puta ake ko te whawhai a te Rangihaeata i te takiwa o Poneke nei. I timata hoki taua whawhai i runga i te hoko whenua a etahi o nga Maori ki te Karauna. Ko te Rangihaeata kaore i pai ki te hoko, i ki ia i whakamana e te Tiriti nga take Maori, a kaore e tika kia hoko whenua te Karauna kia whakaae ra ano nga Maori nona te whenua. I timata taua whawhai i roto ano i nga Maori, i nga mea whakaae ki te hoko me nga Maori pupuru i te Whenua. Ko nga Pakeha kaore i noho pai i runga i te whakaaro tika, engari i awhina atu ratou i te hunga hoko, i runga i to ratou hiahia ki te whenua kia riro mai i a ratou. I taua whawhai i whakaae nga Maori kia awhina atu ratou i nga Pakeha kia patua o ratou whanaunga ake ano. Me ki atu au ki te Komiti e kore e tika ki kua i takahi nga Maori i nga tikanga o te Tiriti, notemea hoki na nga Pakeha ano ratou i akiaki i runga i to ratou whakahoanga atu i te hunga hoko. Me whakaatu atu ano e au ki te Komita ko te toru tera o nga takahunga a te Pakeha i nga tikanga o te Tiriti i tuhituhia me nga tikanga i korerotia a wahatia mai i te tukunga mai o te Rongopai, i kiia mai ra me mutu te kai tangata me te whakaheke toto tangata. No muri i ena raruraru ka timata ko te whawhai i Whanganui, na aua putake ano. He hiahia no nga Pakeha ki nga whenua, me te hiahia o nga Maori ki te pupuru i o ratou whenua. page 7No muri mai ko te whawhai i Heretaunga. Ko te Hapuku i hiahia ki te hoko, ko te Moananui i pupuru i te whenua. Na te Kawanatanga i kino ai aua raruraru i runga i ta ratou awhinatanga i te hunga hoko, na ratou i whakahoa atu kia kaua e mahara atu ki o ratou whanaunga. Katahi nga Maori ka tino mohio e takahi ana nga Pakeha i nga kupu tohutohu mai a te Kuini kia tiakina paitia matou nga Maori ano he pononga na te Kuini, kia tohungia o matou rangatiratanga me o matou whenua. No te maharatanga o nga Maori i i enei mate katoa me to ratou kite i te rarangi 71 o te Ture o te tau 1852 i tukuna ai he mana ki nga Maori kia whakatu Runanga mo ratou, ka mahara ratou me whakarite he upoko mo ratou hei tiaki i a ratou me o ratou whenua, whakaritea ana e ratou ko Potatau. I te wa i tu ai a Potatau i mana mai ano te tuunga o te Kuini he manga a Potatau no te Kuini a i tu atu ano ia i raro i te mana o te Kuini. No muri i te tuunga o Potatau ka timata ko te whawhai i Waitara. Kei te mohio katoa tatou Pakeha Maori ko te Teira anake tona kotahi ki te hoko whenua i Waitara. Ko Wiremu Kiingi me te iwi nui katoa i pupuri i o ratou whenua Kaore te Kawanatanga o te Koroni i mahara kotahi ano te tangata i hiahia ki te hoko, awhina atu ana i a ia hapaia ana te pu hei tautoko i a ia. Na taua awhinatanga a te Kawanatanga i taua tangata kotahi i puta mai ai tetahi raruraru nui ki tenei moutere. No muri i te whawhai i Waitara ka timata te whawhai ki Waikato Kaore ano au kia rongo i mate he tangata i reira i kawea ai te whawhai ki reira. No muri i tena ka takahia ano e te Kawanatanga nga tikanga o te Tiriti, i murua e ratou nga whenua Maori i runga i te tikanga raupatu, te mahara ai he tangata kotahi nana i timata taua whawhai. No muri mai no te tau 1862 ka mahia ko Te Ture Kooti Whenua. I taua wa kaore ano kia whakaae atu nga Maori kia whakamana taua ture, kaore ano hoki kia huihui tahi nga Maori ki te whiriwhiri i nga tikanga o taua Ture. Tera koutou e ki i whakaaetia e nga Maori inahoki i uru atu ratou ki nga mahi i whakahaerea i raro i nga tikanga o taua Ture. I haere atu nga Maori ki aua Kooti i runga i to ratou mahara ka pera ano te whakahaere me nga whakawa Pakeha i roto i a koutou Kooti whakawa hara, ki te kitea te hara ka whiu ai, a ki te kitea te tika ka whakatika ai. No te tau 1865 ka whakamana ano tetahi atu Ture Kooti Whenua Maori, me to matou kore mohio ki te take i whakarereketia ai te Ture o te tau 1862. Na i whakaae ano nga Maori ki te ture o te tau 1865, a no te whakahaeretanga o nga tikanga o taua Ture ka tino mate ai nga Maori i runga i te whakaritenga kia kotahi tekau ano nga tangata mo ia poraka whenua. Me whakaatu atu e au ki te Komiti i takahi taua Ture o te tau 1865 i nga tikanga o te Tiriti o Waitangi, i mea ra taua Tiriti ka tohungia o matou whenua. Notemea hoki i raro i nga tikanga o taua Ture a te Paremeta me tuku nga poraka whenua ki nga tangata tahi tekau, kaua e maha atu. No te tau 1873 ka paahitia tetahi Ture hou hei whakatika i taua ture o te tau 1865 hei whakaora i nga mate i puta mai i runga i nga tikanga o taua Ture. No te kitenga o nga Maori i te tikanga o aua ture a nga Kawanatanga katoa o Niu Tireni ka mahara ratou kaore i te whakamana e nga Pakeha nga kupu tohutohu mai a te Kuini kia tiakina paitia matou. Kua ata korerotia atu e au enei putake katoa kia ata marama ai te Komiti ki nga whakaaro me nga hiahia a nga Maori kua tuhia mai nei e ratou. Kei te mohio ano koutou, kua tono mai nga Maori ki a koutou e noho huihui ana i roto i te Paremete, kia tukua atu ki a ratou etahi mana i raro ano i nga tikanga o nga ture o Niu Tireni. E hara i te mea e tono ana ratou kia tukua atu he mana i waho atu o nga ture e paahitia ana e te Paremete. E mahara ana matou nga Maori e tika ana ano ta matou tono notemea e haere ana ta matou tono i runga inga putake o te Tiriti o Waitangi. E haere ana hoki nga tono o ta matou Pitihana i runga i nga tikanga o te rarangi 71 o te Ture Whakamana i te Koroni nei. I roto i taua rarangi 71 e ki ana, "tera e tika kia whakamana nga ritenga me nga tikanga me nga mahi whakahaere a nga Maori o Niu Tireni mehema kaore ana ritenga e taupatupatu ana i nga tikanga whakahaere o te rangimarie." Me whakaatu atu e au ki te Komiti ko aua mahi rereke a te Maori ko te kai tangata me te whakaheke toto tangata kua whakarerea katoatia e nga Maori, a kaore e hoki inaianei ki aua mahi. I mea ano hoki taua rarangi 71, "me whakapumau aua ritenga inaianei kia ahei ai ratou te whakahaere kawanatanga mo ratou hunga Maori." Kua 53 nga tau inaianei o te mahinga o te Tiriti o Waitangi, a kaore nei ano kia whakamaua mai aua tikanga. Kaore matou i te mohio no tewhea Kawanatanga te he, no te Kawanatanga o Ingarani no te Kawanatanga ranei o Niu Tireni nei taua he. E tono atu ana nga Maori kia whakamana mai i tenei wa aua kupu whakaae mai a te Kawanatanga o Ingarani. I tatari atu nga Maori kia whakamana mai aua tikanga e te Kawanatanga o tenei Koroni a kaore nei ano kia whakamana. Kua maha ke nga tau e tatari atu ana matou kia whakamana mai e koutou ana tikanga i whakaaetia mai ra, a kua tono atu matou inaianei ki a koutou kia whakamana mai i tenei ra. E hara i te mea e tono atu ana matou i runga i nga tikanga Maori a o matou tupuna, engari e tono atu ana matou i runga i o koutou huarahi ano. E tono atu ana matou kia tukua mai ki a matou te mana whakahaere i o matou whenua notemea i mate tonu matou me o matou whenua i runga i te ahua o nga ture e mahia ana e te Kawanatanga o te Koroni nei. E tono kau atu ana matou kia whakamana mai nga tikanga i whakaaetia mai ki a matou e te Kuini. I te wa ano i tuhia ai te Tiriti i whakahaua e te Kawanatanga a te Wekipiri te apiha a te Niu Tireni Kamupane kia tahuri ki te hoko i nga whenua Maori, na he takahi tera i te Tiriti o Waitangi. Kei te mohio auo te Komiti kaore ano nga Maori kia takahi i nga tikanga o taua Tiriti of Waitangi. Kua hoki ano nga Maori ki nga tikanga o tu Tiriti o Waitangi notemea i te mahia kinotia ratou me o ratou whenua. Kei te mohio ano koutou ki nga mate kua pa mai nei ki a matou. Na nga ture e mahia ana e te Paremete i mate ai matou. Kei to koutou aroaro e takoto mai na te pitihana me te Pire i mahia mai e nga Maori i to ratou hui i tu nei ki Waipatu i tenei tau. Kei te mohio ano koutou kua maha nga tau e tu ana nga hui Maori ki Waitangi ki Whanganui ki Waipatu me Waiomatatini ki te whiriwhiri i nga tikanga o nga ture mo nga whenua Maori e whakahengia nei e matou aua ture. Ko koutou kua roa nei ki Niu Tireni kei te mohio e hara era i nga ture o te Maori, ki ta te Maori ture o mua ki te tupu ake he raruraru ka patua te hoariri. Na nga tikanga o te Tiriti o Waitangi i whakarerea ai e ratou aua tikanga. Ko nga Maori i huihui nei ki te mahi mai i enei pukapuka kua tukua mai nei ki a koutou, kei te rapu he aha ra te take i pakeke ai ki a koutou te whakaae mai i enei page 8mana kua whakaaetia noatia mai ra e te Kuini o Ingarani. Na inaianei i te wa e takoto mai nei enei tono i to koutou aroaro kua rongo matou kei te mahia mai ano etahi Pire tino kino rawa atu i nga Ture o mua. Ko te Pire Hoko Whenua me te Pire Rahui, ehara i te mea ko enei anake kua rongo matou e 26 nga Pire kei te mahia mai i te Paremete mo runga mo nga whenua Maori. Kaore matou i te mohio ka pewheatia ranei e te Paremete aua Pire. Ki taku mahara ki te paahitia enei Pire katoa e kore rawa e toe tetahi rarangi o te Tiriti of Waitangi. Kei te pera ta matou mahara. Engari pea koutou nga Pakeha kei te kite tera e puta mai i roto he painga ki a koutou ina whakamana aua Pire. Kua whakamaramatia atu e au enei take i tukuna mai ai tenei Pitihana e nga Maori ki te Paremete. Engari me whakamarama atu e au ki te Komiti etahi o nga putake o te Pitihana me panui atu e au te rarangi tuatahi o te Pitihana (Panuitia ana te rarangi 1 o te Pitihana): No taua wa i whakaae tuatahi ai nga Maori kia uru atu ratou ki raro ki te mana o te Kuini me panui atu e au te rarangi 2 o te Pitihana (panuitia ana). Ko te rarangi 3 e whakaatu ana i te tukunga mai o te Rongopai. Kua whakamaramatia atu e au ki te Komiti na te Rongopai i whakarerea, ai e nga Maori a ratou mahi kino. Ko te rarangi 4 e mea ana (panuitia ana te rarangi 4): Ka kitea i runga i tenei i tino whakaaetia e matou nga tikanga i tohutohua mai ki a matou i te tukunga mai i te Rongopai ki a matou. Ko te rarangi 5 e mea ana i whakaturia he Kawanatanga hou i te tau 1854, me te Paremete. I tonoa atu nga Maori kia uru mai ratou ki raro i te mana o te Kawanatanga o Ingarani a no te whakatuunga o te Paremete i te tau 1854 e nga Pakeha e noho ana i enei Moutene, kaore ratou i whaikupu atu ki nga Maori e noho tahi ana i a ratou. Kaua te Komiti e ki he whakahihi tenei mahara o nga Maori, engari me mahara koutou e noho tahi ana nga iwi e rua i raro i taua Kawanatanga kotahi, a he mea tika ano kia mahara koutou kaore koutou i whaikupu ki a matou i runga i taua hiahia kia mahia houtia he tikanga Kawanatanga. Kua whakaatu ano au ki te Komiti no taua wa i whakaaro ai nga Maori kia whakaturia he upoko mo ratou. Ko te rarangi 7 o te pitihana e whakaatu ana i te wehi o nga Maori i te wa i whakaturia ai taua Kawanatanga hou kei murua o ratou whenua. No reira ratou i whakakotahi ai i a ratou ki te whakahe i nga ture e pa ana ki nga whenua Maori. E hara i te mea he whakahe no ratou ki nga ture mo te tinana o te tangata engari he whakahe na ratou ki nga ture e pa ana ki o ratou whenua. E mea ana te rarangi 8. (Panuitia ana te rarangi 8.) Panuitia ana te rarangi 9: Kua mahara nga Maori inaianei ahakoa i uru ratou ki te awhina i te Kawanatanga i roto i aua whawhai ka rite tahi to ratou mate—no reira ratou i whakakotahi ai i huihui ai ratou. Me mahara ano koutou he mea tika kia ata whakaaro ano koutou ki o koutou hoa i awhina i a koutou, kei te wehi atu hoki i naianei o koutou hoa nana kotou i awhina, kaore i te atawhaitia e koutou i tenei wa. Na mo runga mo te rarangi 10 kei te mohio ano koutou kei te tika ano aua kupu. (Panuitia ana taua rarangi.) Tera pea koutou e kata i tenei wa ki nga kupu o roto o taua rarangi. E tika ana kua tokomaha rawa koutou i tenei wa e tika ana ta koutou kata engari i taua wa e tokoiti noaiho ana te iwi Pakeha i enei Moutere.