Other formats

    TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paramete: 1886-1890

Pire Kooti Whenua Maori

Pire Kooti Whenua Maori.

Taipua.—Ka korero ahau mo tenei Pire ite mea e pa nui ana ki te iwi Maori. E tino whakahe ana ahau ki te tikanga o tenei Whare, he homai tonu i nga pire whakatikatika ia nohonga o te Paremete. Hoha tahi ana te mahara. E tino mohio ana ahau, e hara i te mea e homai ana enei tini pire, he whakaora i te iwi Maori, te iwi nona te whenua. Erangi e paahitia ana hei tuku painga ki nga Pakeha me te Kawanatanga. Ki toku nei mahara, kaore rawa he tuturutanga o enei ture whenua Maori. Hua atu, ki te paahitia he ture pai, me waiho kia mana ana, kaua e tahuri te Kawanatanga ki te whakatikatika, ki te whakarereke ia Paremete, ia tau. Ko tona mutungaiho, to tenei mahi whakarereke, he toremi haere ki roto ki te he me te raruraru. Tenei ka korerotia e au etahi o nga mea e whakahengia e ahau. E kore te Whare e aro nui ki nga mate e pa ana ki nga Maori; tena, mehemea ka kiia kei te noho mate nga Pakeha, ahakoa, he whakaaro kau, tere tonu te Paremete ki te tuku ora kia ratou; homai tonu ana nga pire whakatikatika. Inahoki, i tera tau, paahitia ana e tenei Whare, tetahi ture hei painga mo tetahi Pakeha, ko Hohua Hone. Nana ano te mahi kino i pa ai te aitua ki aia: Nana i takahi te ture i te tuatahi, a haere mai ana ia ki tenei Whare kia whakaorangia; te haere ai ki te Hupirimi Kooti i te tuatahi, ki te Kooti nui o tenei koroni e puare ana ki te katoa, hei tuku ora ki te tangata e pangia ana i te mate. Ki toku whakaaro, me kotahi tonu te Kooti, ko te Hupirimi Kooti anake, hei Kooti mo te katoa. Ko reira rapu ai te ora mo nga mea e tika ana, ki reira whiu ai nga tangata takahi ture; a koina te mutunga mo nga iwi e rua, Maori, Pakeha; otiia, whakaarohia ana taua tangata, paahitia iho he ture motuhake hei whakawaimarie iaia. Mehemea he Maori ia, e kore e paahitia wawetia he ture hei whakaora iaia. E kore e aro nui tenei Whare. Tokohia ra nga Hohua Hone ka waimarie i raro i tenei Pire? Ka hia nga hoko tahae e whakamana akuanei i raro i tenei rarangi kino, ara te rarangi 14. Kua kite tonu ahau i tetahi kaumatua rangatira Maori, tuohu ana ia i raro i te taumaha o ana tau, e haere mai ana ki tenei Whare i te tau 1885, 1886, rapu ai i te ora, i te mea kua tangohia ana whenua me ona Whare. A i puta koia te ora ki aia? Kore rawa; kaore i tahuritia. Heoi te hari i riro iaia, ko te kiinga atu o te Minita Maori, "Maku e haere atu ki to takiwa rapu ai te tikanga mou." A mutu noaiho i konei taua whakaaetanga, me te hau e pa ana, te oti te aha. Ko te hua o tenei mahi tini i nga pire whakatikatika, ngaehe ana te tepu o te Paremete i nga pitihana a nga Maori i to raton aureretanga i roto i nga mate me a ratou inoi kia whakaorangia ratou. E tono rangatira ana ahau ki nga mema katoa o tenei Whare, kia meatia te tika me te pono i waenga o nga iwi e ma, a me mutu tonu ikona. Mehemea ka mahia nga ture i runga i te mahaki, i te ngakau pono, tena e oti he ture tika mo katoa. Kati, me korero ahau inaianei mo te rarangi 2 e meatia nei kia whakaturia he Apiha Whakahaere. Heaha te pai o tenei Apiha. Heaha nga painga e oti iaia? Mehemea e tika ana kia whakaturia he tangata pera, haiaha ra te Tumuaki? Ki au, me waiho ma te Tumuaki tonu e whakahaere nga mahi o te Kooti. Mehemea ka tu kia rua nga kaiwhakahaere, tera e nui te raruraru, me te ngaro o nga moni o te koroni. Tera hoki e tupono pea ki tenei ahua. Ko te Apiha Whakahaere nei, he kaihoko whenua a te Kawanatanga, a tera e ahua wehi pea. e ahua whakahoa ranei nga Apiha o te Kooti ki aia, ana haere nga whakawa mo etahi whenua Maori e ekengia ana e nga moni a te Kawanatanga. Kei te whakahe rawa ahau ki tenei tikanga. Ko te Minita Maori tetahi, ko te Tumuaki tetahi, a inaianei, e meatia ana kia apititia atu ko tetahi Apiha Whakahaere; tokotoru rawa enei tangata motuhake hei whakahaere i nga mahi o te Kooti. Ka waiho enei tokotoru hei kawenga taimaha mo te iwi Maori. Me waiho te Minita Maori ki ana mahi, me te Tumuaki, me waiho ki aia te whakahaere o te Kooti, me kati ko enei. Mehemea ka whakaturia he Apiha Whakahaere, a mahi he page 37ana ia, tera e whakapae nga Maori na te Minita Maori, na te Tumuaki ranei taua he, a kaore e taea te whiu iaia. Koia ahau e mahara nei kia patua tenei rarangi. Tetahi o nga ritenga e titiro rangi rua nei ahau ki tenei Pire, ko nga tekiona mo nga Kairuri. E tino whakahe ana ahau kia meingatia nga moni nama mo te ruri hai mokete tonu, me te tuku mana ki te Kairuri ki te hoko i te whenua ana pau nga marama te kau marua i muri mai i te ruritanga. He haraki rawa atu tenei tikangi, a kore rawa ahau e whakaae. Ko te mea tika, me matua whakarite marama te Kairuri ratou ko nga Maori e hiahia ana kia ruritia te whenua. Katahi ka mahi, a i te otinga, ki te kore ratou e kaha ki te utu iaia ki te moni, me hoatu he wahi o te whenua. Ki te kore ratou e pera ara ki te takahi ratou i ta ratou whakaritenga o te tuatahi, heoi, e tuwhera ana te huarahi mo te Kairuri, e ahei ana ia ki te hamene ratou, penei me nga tangata katoa e hamene ana nga mea e nama ana kia ratou. A mehemea ka haere matapo te Kairuri ki te mahi i nga whenua, kaore e matua whakarite marama i te punga mo tana mahi, a pa ana te raruraru ki aia, nana ano te he: kaua e hanga he ture motuhake mona. Tetahi mea e whakakinongia ana e ahau, ko te ritenga mo nga here. I tera tau, i nui te kaha o nga mema Maori ki te whakatete ki taua unuhanga here, kore rawa te Whare e rongo mai kia matou, paahitia iho taua ture, a he nui nga whenua Maori kua ngaro i raro i taua ture. Na ko tenei Pire, a tino whakakaha ana i te unuhanga here, me te whakamana hoki i nga tini hoko he, hoko takahi ture a te Pakeha. Ki au, me matua tino rapu, tino ui marire ki te ahua o nga Maori, kia kitea ra ano kei te whai whenua ano hei oranga mo ratou ko a ratou tamariki, katahi ka marama kia unuhia nga here i runga ano i te tono a nga Maori ake. E mohio ana ahau ki te mahi a nga Komihana Arai Hoko Tahae, He hangahanga noaiho ta ratou na mahi. E patai kau ana ki nga Maori e hoko ana, "Tera atu ranei a koutou whenua?" Ki te ae mai nga Maori, heoi, kua mutu. Kaore ratou e ata rapu mehemea he pehea te ahua me te nui o te whenua e toe ana. E hia rauei nga tamariki a te hunga e tuku ana i te whenua. Kei te tino he ki au tenei unuhanga here hai whakamana i nga hoko tinihanga hangareka. I era ture katoa, mai ano i te tuatahi, he tino tikanga tenei, ara te rahui i tetahi whenua hei oranga tuturu mo nga Maori. Na to tatou Kuini tenei whakaaro, tuku iho ki nga Paremete katoa; otira e huripoki ana tenei Kawanatanga i taua whakaaro. I mea hoki te Kawanatanga a Te Makarini, a whai ture rawa kia kaua e iti iho i te rima te kau eka ma te tangata kotahi. Whakakahoretia, whakangaromia ana e tenei Kawanatanga, enei ritenga pai, enei whakamanawatanga a nga Maori, e kore ai ratou e whakarawa kore ia ratou me a ratou uri. I mua tata nei, ka unuhia nga here i runga i etahi tekiona o te Taone o Poneke nei, tona mutunga iho, kua paheke atu era wahi. Ko enei tekiona hoki, he mea whakatapu marie e nga rangatira Maori i mua, me nga kaiwhakahaere o te Kuini me te Kawanatanga. E rite ana era whenua ki te Ohaaki, he tohu mo te aroha me te ngakau pai o nga iwi e rua i roto i enei tau e rimatekau kau kua hori ake nei. Kua ngaro utu aua whenua inaianei; a e kore e waiho tenei mea hei ingoa pai mo tenei Kawanatanga, na ratou hoki i tuku kia wetea nga here. Kua marama pea te Whare i runga i aku e korero nei ki nga take e whakahe nei ahau ki tenei Pire. E meingatia ana i raro i te rarangi 14 kia whakamana nga whakahaere whenua a nga Pakeha katoa, ahoa mea tika, mea he ranei, ahakoa he mea tino raweke etahi, Ko te mea tino tika, e ai toku mohio, me matua uiui marire ki enei whakahaere katoa a kitea iho nga whakahaere e tika ana, e marama ana, me homai he Pire hei whakamana i era anake. Heoi kua pai tena, kua whakaorangia nga tangata e tika ana kia peratia. Kei te mohio nga mema o tenei Whare, he tini tini noaiho nga pitihana a nga Maori e tukua mai ana ia tau ia tau mo enei tu mea; a tera ratou e tautoko i oku mahara kia mauria tenei Pire ki te aroaro e tetahi Komiti Whiriwhiri, ma tera e mahi, erangi me kaua e uru nga tangata hoko whenua Maori ki roto ki taua Komiti, erangi ko tangata e tino watea ana i tera mahi, ara nga mema ka-page 38ore e whai paanga ana ki nga whenua pera.