Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1904-1905

Pire Reiti Whenua Maori

page 31

Pire Reiti Whenua Maori.

Ka tu ake ko:—

Hone Heke (mema Maori mo te Tai Tokerau).—E te Pika, i te hikitanga o tenei korero i tera ahiahi e whakaatu ana ahau i te utu tonu nga whenua i nga reiti me nga taake, hui atu ki nga peihara reiti, i nga ra kua taha ahe nei, a e whakaatu ana hoki ahau i nga huarahi i whakaekengia atu ai ena reiti me ena taake e nga Kawanatanga o aua ra. I runga i nga huarahi i mahia e ratou mo te hokonga o nga whenua Maori. I tahuri ano ahau ki te wkakaatu ka kitea te tohu o tera mea mehemea ka patai te tangata ki a ia ano, "kowai rawa tetahi Pakeha kotahi tena e whakaae kia patua noatia ia ki te here pena te ahua?" ko taku whakautu tenei, e kore rawa tetahi wehenga kotahi o te iwi Pakeha e whakaae kia utaina he mate pera ki runga ki a ratou mo te miniti kotahi; kore rawa. Me korero ahau i naianei mo nga rakau i roto i toku nei takiwa pootitanga. Kaore he take e hanga ai he reriwe he rori ranei kia taea ia nga ngaherehere rakau o toku takiwa. Kei nga taha awa me te taha moana aua rakau e tu ana, no reira kaore rawa e ahei kia kiia no te whakapaunga o tetahi taha o nga moni o te koroni i neke ake ai te wariu o nga ngaherehere rakau o toku takiwa. Hei tohu mo taku korero, i te tau 1903 te huihuinga katoatanga o nga putu rakau kua tonoa a kua riro hoki i nga kamupene wehewehe o roto i te takiwa Porowinitanga o Akarana—ara, kauri—e 442,250,000 putu mo te tau kotahi noa iho. Na mo te 1s. i te rau putu ka tae te huihuinga katoatanga o nga roiate i runga i ena rakau ki te £216,925. I riro atu i te Karauna nga whenua katoa e turia ana e aua rakau mo te utu iti, i runga i te ahua o nga here kua whakanohoia ki runga, kaore rawa nei he tangata ra waho i whai mana ki te hoko i aua rakau i aua whenua ranei. Ko nga eka whenua e turia ana e aua rakau e 6,500 eka. Koia ahau i ki ake ai ko tena £216,925 he moni e tika ana kia kiia he reiti he taake—hui atu ki nga peihara reiti—e whiwhi ana ki te Kawanatanga. E ki ana etahi mema kaore nga ropu takiwa e whiwhi ana i ena painga. E kore e ahei maku e whakahe tena kupu; heoi maku ko te whakautu penei na, kei te utu tonu nga whenua Maori i nga puuru reiti me nga taake i runga i ena huarahi i nga tau kua hori ake nei. Na, he rakau anake ena i riro nei i etahi kamupene i roto i te tau kotahi ano. Engari i roto i nga ripoata a nga Tari Kawanatanga a tae ana ki te 20,000,000,000, nga putu rakau kei runga i nga whenua Karauna i naianei; a mo te 1s. i te rau putu ka tae tera ki te £10,000,000. Kati, ka mohio nga mema honore ko nga whenua katoa e tupu nei aua rakau i naianei i hokona i runga i tena huarahi pakeke, koia ahau i ki ai kei te utu tonu i te puuru reiti me te taake mai o te timatanga a e haere nei. E tono atu ana ahau kia maharatia e te Kawanatanga me nga honore mema enei mea e rua. E hara i te mea e whakahe ana ahau kia paahitia te Pire nei hei Ture. Me tono atu ahau kia titiro mai te Kawanatanga me te Minita Maori me nga honore mema ki tenei ahua, mehemea ka tukua e tatou te Pire Reiti kia paahitia hei ture i runga i tenei ahua ona e takoto nei, e rua atu etahi ahuatanga hei whiriwhiritanga, a me pahi tahi he ture mo era i te paahitanga o tena Pire—ara—me whakakore atu te tiute pane kuini i runga i nga tukunga whenua Maori, ahakoa i te riihi, i te hoko ranei; ara te utunga e nga Maori o te £10 i runga i ia £100 i runga i te whakamonitanga o te wariu o te whenua. Me mahi he ture mo tena take i tenei tunga ano o te Paremete. Te rua o nga take, tera etahi Maori e mohiotia ana e te Minita Maori kua kaha noa atu i naianei ki te whakapai i o ratou whenua i runga i nga mahi paamu, a kaore nei e homai he moni nama ma ratou e te Tari Whakaputa Moni a Nama a te Kawanatanga nei ki nga Tangata Noho Whenua, me era atu Tari Nama Moni a te Kawanatanga; a e tino tika ana kia whakapuaretia era huarahi kia kaha ai nga Maori e utu ana i nga reiti nunui e whakataua ana e tenei Pire kia whiwhi ana i etahi awhinatanga pera i etahi o nga Tari Whakaputa Moni Nama a te Kawanatanga. E hoatu ana e tatou tena painga ki nga Pakeha noho whenua, a kaore e hoatu ana ki nga Maori. E tika ana kua whiwhi etahi Maori i te moni nama i etahi o aua Tari Nama Moni a page 32te Kawanatanga, engari hei moni aha en a moni? Hei moni whakapai koia i o ratou whenua? Hei hoko kararehe, me era atu ahua? Kore noa iho. Kua tonoa nga tono, kua whakaaetia, kua hoatu nga moni nama mo etahi take motuhake noa atu i nga mahi whakapai whenua. E penei ana taku korero, i te mea kua kite te Kawanatanga he tono tika nga tono me hoatu he awhinatanga ki nga Maori e aua Tari whakaputa Moni Nama a te Kawanatanga, penei ano me nga Pakeha e awhinatia nei. E tino kaha ana taku korero atu i tena kapu ki te Minita Maori me te Kawanatanga, me taku tono atu hoki ki nga mema Pakeha kia whakaarohia ano e ratou. Kua ki ra hoki ahau kaore ahau e whakahe ana kia paahitia te Pire nei hei ture, engari me mahi tahi ano i tetahi ture mo runga mo ena take e rua nei. Mehemea ka paahitia te Pire Reiti hei ture, a kaore te Kawanatanga e whakaae ki te hanga Ture mo aua take e rua i korerotia ra e au, kati e tono atu ana ahau ki nga mema Pakeha me te Kawanatanga kaua e paahitia te Pire Reiti. He mahi he tena mehemea ka tukua kia paahi. He huhua noa iho etahi atu take ke ano. Ko te manaaki i te iwi Maori tetahi. Ko te hiahia pono o tenei Kawanatauga, me nga mema Pakeha, me nga tangata o te iwi Pakeha e whakaaro pono ana i te ora mo te iwi Maori, kia paahitia he Ture manaaki e ora ai te iwi Maori, e kaha ai hoki ki te oioi i a ratou me o ratou whanau Na tenei Pire Reiti i whakaara tenei ahuatanga na, ko te mea tika me whakatikatika nga ture e pa ana ki nga whenua Maori; no reira me mahi tonu i naianei he wahi rahui tuturu hei whakatutuki i te whakaaro a te Kawanatanga me ia mema Pakeha kotahi me te iwi Pakeha katoa ano hoki, e tika ana kia whakaoraogia te iwi Maori i roto o tenei ahuatanga. Me tahuri hoki te Minita Maori ki te ki atu ki nga Tiati kia timata tonu atu i naianei tonu ki te wehe atu i ena rahui tuturu. Kua haria mai hoki te Ture Tango Whenua Hei Nohoanga Tangata, a e ki atu ana ahau he mahi tino he rawa atu tenei mehemea ka tukua tetahi o enei Pire e rua kia paahitia hei ture i mua o te mahinga o enei mahi whakatikatika e ki nei ahau e tino tika ana kia mahia. E tumanako atu ana toku ngakau kia kaha rawa te Minita me nga Mema o tenei Whare ki te whiriwhiri i enei take e akiakina atu nei e au. Ki te kore te Kawanatanga e whakaae ki te mahi ture hei whakakore atu i te tiute pane kuini i runga i nga whenua Maori, me te hoatu awhinatanga ki nga Maori e hiahia ana ki te whakapai i o ratou whenua, heoi, e tono atu ana ahau kaua e paahitia te Pire Reiti kia oti ra ano he ture mo runga mo enei take kua korerotia nei e au te hanga me te paahi hoki hei Ture.

Ka haere tonu nga whai korero a etahi atu mema a ka mutu, heoi wahi ana te Whare, koia tenei te pooti e whai ake nei:—

I te Ae, 47.

  • Alison
  • Allen, E. G.
  • Allen, J.
  • Arnold
  • Barber
  • Baume
  • Bennet
  • Bollard
  • Colvin
  • Davey
  • Duncan
  • Ell
  • Flatman
  • Fraser, A.L.D.
  • Graham
  • Hall
  • Harding
  • Hardy
  • Herdman
  • Harries
  • Houston
  • Jennings
  • Kidd
  • Kirkbride
  • Lang
  • Lawry
  • Lethbridge
  • Lewis
  • Major
  • McGowan
  • McNab
  • Mills
  • Remington
  • Rhodes
  • Russell
  • Seddon
  • Sidey
  • Smith
  • Steward
  • Symes
  • Vile
  • Ward
  • Willis
  • Witty
  • Wood.
  • Nga Kai-tatau.
  • Field
  • Hogg.

I te No, 5.

  • Buddo
  • Fisher
  • Fowlds.
  • Nga Kai-tatau.
  • Heke
  • Parata.

Te Putanga, 42.

Paahi ana te panuitanga tuarua o te Pire.

No te rua tekau ma rima miniti ki te tahi karaka i te ata tu o te Paraire ka hiki te Whare.