Other formats

    TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Nga Korero Paremete: 1902-1903

Whai-Korero A Te Kawana

Whai-Korero A Te Kawana.

No tenei ra ka tu ano nga mema ki te whakahoki i te Whai-korero a te Kawana. Ka mutu etahi ka tu ko—

Te Honore Timikara (the Hon. Mr. Carroll, Minita mo nga Mea Maori). —E kore ahau e whakaroa rawa i te Whare i tenei ahiahi mo runga i tenei whai-korero; engari kua whakaaturia mai ki ahau nga kupu whakahe a etahi mema mo nga tikanga whakahaere a tenei Kawanatanga e pa ana ki te taha Maori, a e tika ana kia whakautua e au. Ka korero ahau mo nga take Maori anake, me te whakautuutu haere i nga kupu whakahe a te tangata i runga i te whakaatu atu ki te Whare i nga korero pono me nga tohu e marama ai nga tangata whai whakaaro ki te tika o ta matou whakahaere. E te Pika, ki taku rongo i whakaaro etahi mema honore he mea tika kia whakahengia e ratou tera wahi o te Whaikorero a te Kawana e pa ana ki te taha Maori; a te mea i tino kaha rawa te whakahengia ko te whakaurunga o Mahuta. Te tangata tuatahi ki te whakahe ko te honore mema mo Frank-lin, ko Te Maahi. Otira mehemea ka whakarapopototia ana kupu whakahe e kore e kitea tetahi kupu wbai tikanga i roto hei whakautunga atu. Ko te aronga o ana korero he kupu whakapae wai-rangi noa iho, me e kore e tupono ki tetahi take tika hei whakahe mana. I patai ake ia, "He aha te mahi kua oti i roto i enei tau e rua kua hori ake nei i muri i te paahitanga o enei ture e pa nei ki te taha Maori? He aha te mahi a tenei Kawanatanga e hokohoko nei i nga whenua Maori?" me era atu ahua korero. Kaati, maku e whakaatu ki a ia a taihoa ake nei nga mahi kua oti, a tena pea, ki taku mahara, e ata marama tona ngakau mo runga i taua taha. Te rua o nga mema honore ki te whakapuaki kupu mo runga mo te taha Maori, ko taku hoa pai ko te mema Maori o Te Waipounamu, ko Tame Parata. Kei te marama noa atu ahau ki nga mahara whakatakariri i hu ake i roto i te ngakau o taua mema honore i runga i nga korero whakamana-mana, korero ahua kuare, a te mema Maori o te Tai Hauauru, ara a Henare Kaihau, mo runga mo te ahua o Mahuta. Engari, e te Pika, kaore ahau e kaha ki te whakaae atu ki tana whakahe take kore noa iho i uga tikanga whakahaere a te Kawanatanga e pa ana ki te taha Maori. I te mea he Maori ia, a he mema hoki no tera motu, kei te whakaae ano pea ia, me nga tangata katoa ano hoki o Te Waipounamu e mohio ana, kei te rereke noa atu te ahua o nga Maori o tera motu i nga Maori o Aotearoa nei. He itiiti nga whenua e mau ana i a ratou, a ko te nuinga o aua whenua he mea wehe atu hei rahui hei oranga mo ratou. He tokoiti ano hoki nga Maori o tera motu, a kaore ratou e paangia nuitia ana e enei tikanga whakahaere a te Kawanatanga mo te taha ki nga whenua Maori. Na taua mema honore ano hoki i tono kia kapea o ratou whenua ki waho o nga ritenga o te Ture Whakahaere Whenua Maori, a i peratia. No reira kei waho noa atu te korero a te mema honore nei i nga tikanga o taua ture i whakahengia kahatia nei e ia. Kaore ia i whakaatu korero, tohu, pewhea ranei, hei whakaatu i te he, i te mangere ranei o te Kawanatanga ki te whakatutuki i nga ritenga o taua Ture. Heoi kau tana korero, e, kua korerotia mai ki a ia kaore i te pai te haere o nga mahi a taua Ture. Kaati, ka waiho atu ia e au i kona. Ka tae he kupu maku i naianei ki te mema honore mo Bruce. Kaati, me patai ake ahau ki te Whare, he aha rawa te hua i roto i ana whakahe? I patai noa ia i etahi patai: I ki ia, "E hiahia ana ahau ki te patai ki te Raiti Honore te Pirimia, mehemea kua tae ranei a Mahuta ki te takiwa whenua o Ngati-Maniapoto i mua tata ake nei?" Mehemea i taku patai te mema honore ki runga ki te Ota Pepa mo runga i tera take kua whakautua ano a tona wa tika.

Te Arena (Mr. J. Allen). —He patai whai tikanga ano taua patai aku.

page 36

Te Honore Timi Kara, (the Hon. Mr. Carroll). —Kaore ra i whakamarama-tia mai e te mema honore tana patai ki te Whare. He aha koa ra maku e whakautu atu i naianei. I tae a Mahuta ki roto ki te takiwa o Ngati-Maniapoto i mua tata ake nei. I patai ano te mema honore mehemea i tae a Mahuta ki Te Kuiti, a i pewhea ana mahi i reira? Ae, i tae ano ia ki Te Kuiti, ko te mea i mahia e ia i reira, i kite ia i tona iwi, a i riro mai i a ia te whakaae a tona iwi kia whakahaerea nga mahi o te Ture Whakahaere Whenua Maori i roto i to ratou rohe, me ta ratou whakaae mo tona whakaaetanga hoki i te nohoanga mona.

Te Arena (Mr. J. Allen). —I wha-kaotia ranei e ia nga rohe?

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). —Ko te Kawanatanga ki te whakaoti i nga rohe.

Te Arena (Mr. J. Allen). —A kua oti ranei i a ratou?

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). — Kua oti nga rohe te whakarite. Ka taea noatia atu tena patai te whakautu i runga i nga ruuri tuturu o te Whare ahakoa i whakanohoia ki runga ki te Ota Pepa kaore ranei. Engari ko te hiahia o te honore mema he whakanui rawa i tenei take kia kiia ai he take tena e tika ana kia whakahengia te Kawanatanga; hei aha mana i pera ai? Tetahi patai ano ana, "Kaore ranei a Mahuta i haere ki Te Kuiti ki te whakarite i nga rohe o etahi o nga whenua o Ngati-Maniapoto, ehara ranei i te mea ko tetahi wahi tena o nga whakaritenga?" Me patai atu ano hoki ahau ki a ia, o te hea whakaritenga koia? Kaore ahau e mohio ana ki tetahi whakaritenga. "Kaore ranei te honore mema Maori o te Takiwa o te Tai Hauauru i haere hoki ki Te Kuiti? Ae i haere. "I haere ranei te Minita Maori ki reira?" Kaore tera i huna, i mohiotia nuitia i nga wahi katoa, he mea tono te Minita Maori kia haere atu ki reira e nga iwi katoa e paangia ana e taua tikanga, hei hoa mo ratou ki te whakaotioti i nga raruraru e takoto ana i waenganui i a ratou. "He aha te take i pera rawa ai te roa o tera haere?" I pewhea koia te roa? Kotahi toku ra me te hawhe ki reira. I haere atu ahau ki reira i te Mane, a no te Rahoroi i muri tonu iho ka tae mai au ki konei; a mehemea ka haere te mema honore ki te whenua pera te tawhiti, i runga i te tima me te tereina, katahi ia ka raohio ki te hohoro rawa o taku haere o taku hoki mai. Tenei ano tetahi kupu ana, "Ki taku mohio e kore rawa pea e puta tika nga mahi a nga Kaunihera Maori." Heoi ano te tikanga o tena kupu ana he whakahawea. Kaati, e te Pika, maku e muku atu tena whakaaro whakapono kore i roto i te ngakau o te mema honore a taihoa ake nei. Tetahi kupu ana i penei: "Kua rongo ahau ki tetahi whenua i whakatuwheratia hei whakanohonoho ki te tangata, engari kaore ano ahau i kite noa kia nohoia taua whenua." Maku e whakaatu ki a ia a taihoa ake nei nga whenua i whakapuaretia me nga whenua i nohonohoia. Tenei ano tetahi kupu ana, "Kaore rawa e haere noa te tangata ki runga ki aua whenua noho ai engari kia matua hanga mariretia he rori." Kaati, e te Pika, koia tonu tena tetahi tikanga o ta matou whakahaere; ka mahia ano e matou he rori mo aua tekiona. Ka tae mai tatou i naianei ki nga kupu whakahe a te mema honore mo Nepia. a Te Pereiha (Mr. A. L. D. Fraser). He hanga noa iho tana whakahe. I ngehe noa iho te haere o ana kupu taunu, he ngangau noa iho, he whakanui korero, he riri, te aronga o ana kupu. Mo te taha ki te whakatuunga o Mahuta, i rongo ahau, kaore hoki ahau i konei, i ahua porewarewa noa iho ia, i korero whakapae noa iho ki a Mahuta. I ki ia ko Mahuta me ona whanaunga i mau tonu te tu-a-hoariri ki a tatou. Na, kaore rawa a Mahuta i uru ki te whawhai ki a tatou; engari pea tona matua i uru, tena ko tona koroua he hoa tuturu ia no te iwi Pakeha. I ki ano ia, "Kaore he eka whenua kotahi a Mahuta, kua murua katoatia atu ona whenua mo tana takahi i te mana o te Kuini." E he ana ano hoki tera korero ana. He nui nga whenua e mau ana ki a Mahuta i runga i ona take tika.

He Mema Honore. —I penei ra tana korero, kua hoatu he whenua mo Mahuta e Ngati-Maniapoto.

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). —He whenua ona i heke iho ki a ia i ona tupuna. E tika ana i hoatu whenua a Ngati-Maniapoto mo Mahuta, engari ko ia ano te ta-page 37ngata whai paanga nui ki taua poraka i hoatu nei e ratou he whenua mona ki reira. Na ratou i apiti atu i etahi wahi o o ratou paanga hei whakarahi ake mo tona. A he aha te take i penei ai? Mehemea ka titiro nga mema honore ki nga korero o mua ka kite iho koutou na runga na nga raruraru o aua ra ka raupa-tutia nga whenua o nga iwi o Waikato, tena ko Ngati-Maniapoto, i rite tonu nei te he, otira i kino atu ta ratou tahuri mai ki te takahi i te rangimarie o te koroni, kino atu i ta nga iwi o Waikato, a ahakoa taua mahi a Ngati-Maniapoto i waiho toitu o ratou whenua, kihai i murua e te raupatu a te Kawanatanga. Kaati, ko Mahuta e hara i te mea ko te upoko ariki ia o Waikato anake, engari no Ngati-Maniapoto ano hoki. Engari, e te Pika, me whakaatu ano ahau i mahi tika i whakaaro tika a Ngati-Maniapoto ki a Mahuta me tona whanau; ara, i te taenga ki tona wa i whakawakia ai o ratou whenua kaore ratou i wareware ki te mahi i te mea tika ki a Mahuta, a apitiria atu ana e ratou etahi wahi o o ratou paanga whenua hei whakarahi ake mo nga whenua o Mahuta. Tenei ano tetahi kupu a te mema honore, e ki ana ia, "e ahua hopohopo ana tona ngakau mo te kupu i kiia nei ma Mahuta ka whakatuwheratia tetahi rima rau mano eka; he kuare tonu ranei no te tangata nana tenei kupu, he tinihanga ranei nana kia peau ke te takoto i korero ai ia i taua kupu. Kaati, e te Pika, taihoa ake nei ka ata whakamarama ahau i tenei take, ara, kia tae aku korero ki nga mahi a te Kaunihera Whenua Maori i roto i te Rohe Potae. Engari hei kupu poto maku i naianei me ki ake ahau kei te he noa iho tana korero, notemea ka whai mana a Mahuta, ka whai kupu whakahaere, ki runga ki nga whenua nuku noa atu i te rima rau mano eka te nui, a mana ka tukua te nuinga o aua whenua ki raro ki te whakahaere a te Kaunihera Whenua Maori. I ki ano taua mema honore mo runga mo tetahi whai korero a Henare Kaihau i tera atu tau, i whakahe a Henare Kaihau mo te tahae a te Kawanatanga i nga whenua Maori. I ki ia, "I hoatu e te Kawanatanga he 1s., he 2s., i te eka mo nga whenua e hiahiatia ana e te Pakeha ra waho kia hokona mo te wha pauna i te eka." E kore rawa pea e taea te whakaatu mai tetahi tohu tika hei whakapumau i te pono o taua korero ana. Engari, ahakoa ano i iti iho te moni i hoatu e te Kawanatanga, i nga moni e whakaaetia ana e nga Pakeha ra waho, mo nga wahi whenua nunui i te Rohe Potae, otira e hokona ana e te Kawanatanga hei painga mo te katoa. E hara i te mea i hokona e te Kawanatanga ma te tangata kotahi. Ko nga Maori no ratou aua whenua i hokona ra e te Kawanatanga, he wehenga no te katoa, a e whiwhi tahi ana i nga painga e hua ake ana i taua mahi. No reira, e rereke ana te ahua o nga hoko a te Kawanatanga i nga hoko a te tangata ra waho, ara, penei na, mehemea kaore i te tino nui rawa te rereketanga o nga utu; hei painga tetahi mo te katoa, ko tetahi hei painga mo nga tangata ruarua anake i tupono ki tona waimarie. Otira ki taku titiro na te whai-korero a Henare Kaihau anake i whai tikanga ai kia puta he kupu whakahe ma te mema honore, a me i ata whaia tikatia kia tae ki ona tutukitanga tena e u he keehi marama mana. I patai ano ia, "I whakaae ranei te Pirimia kia hanga he whare mo Mahuta kia £500 te utu?" Kaore rawa te Pirimia i pera. Tenei hoki tetahi, "Nga moni i whakahuatia ma Mahuta e £400 i te tau, he mea kia whakaaetia e ia te nohoanga i whakahuatia mona i roto i te Kaunihera Whiriwhiri o te Kawanatanga." Kaore rawa atu he kupu pera i whakapuakina kia whakaae ai a Mahuta ki te tango i taua nohoanga. I patai ano te mema honore, "Ka whakaturia ranei a Te Rawhiti hei Tumuaki mo te Kaunihera Maori, a kia £150 i te tau mana?" Kaore; kihai a Te Rawhiti i whakaturia hei Tumuaki mo te Kaunihera Maori mo te £150 i te tau. Engari i penei ke, i te otinga katoatanga o nga mahi, na te Pirimia tonu i ki, i runga i tona mahara ake ano, kia whakaturia a Te Rawhiti ki taua turanga i te mea kua maha nei ona tau e tu ana hei hekeretari mo Mahuta; engari no te rongonga o Mahuta ki taua kupu ka ki mai kauaka e peratia, heoi ano, kei te pera te takoto o taua mea e takoto nei. I ki ano te mema honore, "I roto i te rima rau mano eka i te Rohe Potae kua riro i te Karauna te hawhe i naianei." Na, kaore i te pera te ahua; e page 38penei ke ana te ahua, kua riro i te Kawanatanga i ia wa i ia wa etahi wahi whenua ahua nunui i roto i te takiwa o te Rohe Potae.

He Mema Honore. — Kua riro i a ratou?

Te Honore Timi Kara. — Kua riro i a ratou.

He Mema Honore. —No na whea i riro ai?

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). — No roto i nga wa e tu ana matou hei Kawanatanga. Kaore ahau i te mohio ko tehea rima rau mano eka tenei e korerotia nei. Engari mehemea ko te Poraka o Rangitoto Tuhua, e neke atu nei tona nui i te ono rau mano eka; kaati, me ki tonu ake ahau kaore i te tika tana korero. Kei te takoto Maori tonu taua whenua, a kei te tatari atu ahau i naianei i runga i taku mohio tera e homai taia te nuinga o taua poraka ki te Kaunihera Maori, kia wawahia, kia whakatuwheratia hei whakanohonoho ki te tangata. I poropiti ia mo te Pire i whakatakotoria e te Pirimia i te tau 1900, i ki ia ka takoto kore mahi taua Ture, a tera e mate noa iho. E te Pika, ko te whakarapopototanga tena o nga kupu whakahe katoa a te mema honore mo a matou tikanga e whakahaere nei mo te taha Maori. Tena kohuatia, tataritia, a he aha te mea i toe? He maringitanga kupu whakapae noa iho; kaore he korero marama hei tautoko, kaore he tohu tika hei whakapumau. Ki taku whakaaro, e te Pika, me whanui ta tatou whakaaro me ta tatou whakahaere mo runga mo enei take Maori, kaua e whakawhaititia ki runga anake i te titiro ki te taha Apitihana ki te taha Kawanatanga ranei o tenei Whare. Te ahua o nga kupu a etahi mema honore mo runga i tenei take, ano e penei ana to ratou whakaaro, e, e hia te huihuinga o nga eka whenua e taea te tango mai i nga iwi Maori kia whakanohoia he Pakeha ki runga; a me te mea nei ano hoki e wehi ana kei nui rawa ta matou whakaaro tiaki i te iwi Maori i roto i a matou hanganga ture, kei araitia te hiahia o nga tangata ra waho e hiahia ana kia whawha atu ratou ki ana whenua. Me whakakore noa iho koia nga tika o te iwi Maori? Kaore ranei e tika kia whakaarohia tahitia e matou te ora mo te iwi Maori me te iwi Pakeha hoki? Kei te mohio tatou katoa heoi anake, kei waenganui i te rima i te ono miriona, nga eka whenua e toe ana i naianei ki nga iwi Maori i te motu o Aotearoa, a ki te tikanga, e neke atu ana i te torn tekau mano nga Maori i tenei koroni hei whakaarohanga ma tatou. No reira me mahi pono rawa tatou ki te tiaki i te taha ki a ratou, kei waiho mai ratou hei rawakore, hei awhinatanga ma te iwi o te koroni Kaua e mutu ta tatou mahi whakarite ko te ora anake mo ratou, engari me whakahaere ano hoki e tatou kia whiwhi ai ratou i nga painga o nga iwi whai matauranga, me nga hua o te akoranga matauranga; me whakanoho ratou e tatou ki runga ki nga huarahi e taea ai e ratou te hauga ora mo ratou, a hei painga hoki tera mo te koroni katoa. Te mahi tuatahi ma tatou he whakanoho i a ratou ki runga ki nga wahi o o ratou whenua e tika ana, ko nga toenga o nga whenua me whakanohonoho ki te Pakeha. E hara ano hoki i te mahi uaua te hanga kia tu etahi o te iwi Maori hei tangata whakatupu rawa. No ratou ano hoki nga whenua. E hara i te mea ma tatou e hoko he whenua hei whakanohonoho i a ratou ki runga; me te whakaako me te tohutohu i a ratou ki nga huarahi e taea ai e ratou te whakahaere i o ratou whenua kia whai hua ai, kia mohio ai hoki ratou ki te whakatupu tika i a ratou tamariki; he mahi ngawari noa tena ki te mahara iho. Hei tautoko i te mahi whakanohonoho Pakeha ki runga ki nga whenua, me matua hoko e tatou he whenua, a i muri iho ka whakahaere i etahi tikanga pumau kia puta tika ai taua mahi; tena ko tenei he ngawari noa iho; a mehemea he tikanga pai tenei kaore e kore te puta ake he painga. He iwi atawhai te iwi Maori. He iwi whakangawari noa iho i to ratou ahua ki runga ki o tatou huarahi katoa. E ki aua ratou ki te iwi Pakeha, "Kei te mohio matou ki to koutou hiahia nui ki tenei mea ki te whenua; kei te mohio matou ko nga mea o koutou e whiwhi nui ana i taua mea i te whenua kaore rawa e whaakaae ki te hoatu i tetahi wahi o aua whenua mo etahi atu tangata; otira ko matou e aroha ana ki a koutou; no reira, ko nga morehu whenua e toe ana ki a matou ka tukua atu e matou ki a koutou tetahi taha. page 39Homni he ture pai mo matou, be ture e taea e matou te mahi kia mohio ai matou he mana ano to matou ki te whakahaere i o matou whenua; katahi matou ka tino pai ki te whakarite i o koutou hiahia, me te tumanako atu o matou ngakau ki a koutou hei hoa mo matou ki te whaka-riterite pai i nga toenga" Koina te whakaaro whanaunga e whawhakakitea ana e te iwi Maori i nga wa katoa. Kei te arataki ratou i a tatou i runga i enei aronga; a ahakoa, e whakaaro ana nga mema e whai kupu ana mo runga mo nga take Maori, e pera ana i runga anake i te whakaaro apo, e whia te maha o nga whenua Maori o tona takiwa pooti-tanga e taea e ia te muru mo nga Pakeha i roto i tana takiwa, hei aha mana nga Maori. A kaore hold i te whanui atu ta tatou nei whakaaro, kaore tatou i te titiro atu i runga i te aroha ki te tangata. I urn nga iwi Maori ki tetahi whakaaetanga pono ki to tatou Kuini i te tau 1840 kia whiwhi tahi ai ratou i nga painga e whiwhi nei era atu o nga pononga a te Kingitanga o Ingarangi, kia whakatuturutia ki a ratou te mana pupuri i o ratou whenua, a kia ata whakaaetia ano hoki te ahua o to ratou tu i roto i te whakakotahitanga o te iwi katoa. Kaati, e te Pika, kei te mohio ano tatou tera etahi whenua Maori nunui e puritia ana e nga iwi Maori i waho atu o nga mea kua oti te whakaheahea nga paanga o ia tangata o ia tangata. A ara ake ana tenei ahuatauga, me wehewehe ranei nga paanga o ia tangata me whakahaere topu ranei aua whenua o aua iwi. Kaati, ko ta matou whakaaro i naianei kaore i te arai kia kaua ai e wehewehea nga paanga o ia tangata, notemea kei te puare tonu a tatou Kooti Whenua Maori i nga wa katoa mo taua ahua. Ki te hiahia tetahi tangata kia wehea atu tona paanga, kia whakataua motuhaketia ranei tona hea, ka ahei taua tangata ki te tono atu ki te Kooti Whenua Maori kia peratia. Engari e penei ke ana ta matou kupu: Kei nga whenua e puritia ana e nga Maori tokomaha, kaore nei e ata taea te wehewehe i te tini rawa o te tangata, a ka pa hoki he mate ki a ratou i te utunga i nga ruri mehemea ka wehewehea taua whenua kia ririki nga tekiona, me tahuri tatou ki te whakatakoto i tetahi tikanga utu iti e taea ai e ratou te homai i o ratou whenua e ahei ana kia whakanohonohoia ki te tangata. Ka oti pai tenei ahua i raro i ta tatou Ture Whakahaere Whenua Maori, a i roto i tenei wa poto kua pahemo ake nei i muri iho i te paahitanga o taua Ture he ahua maha ano nga mahi kua oti. Ka tono atu ahau ki nga mema honore kia kaua e riro o ratou whakaaro i taua huarahi, ara kia riro i a ratou nga whenua Maori hei whakanohonoho ki te Pakeha, me te whakakore noa iho i nga tika o te iwi Maori kia kaua e whakaarohia mariretia e tatou. I mua o te aranga o te whawhai i Niu Tireni he iwi ahu whenua te Maori, he iwi puku mahi, he iwi kaha atu ki te ngaki whenua me te whakatupu taonga, kaore he mea e ngaro ana i a ratou o aua mea katoa. He whai tonu ta ratou mahi i nga tohutohu me nga tauiratanga a o ratou hoa Pakeha; ano to ratou ahua i aua ra o mua, me te mea nei he iwi kaha rawa atu ratou ki te whakatupu painga e whai hua ai, i puta ai te whakamoemiti a tenei koroni ki a ratou. Otira na te whawhai ka raruraru; ka araitia aua painga, ka peehia to ratou ngakaunui ki te mahi, ka mutu to ratou tupu haere: ka wehewehea tena whanau marara noa; tau ana he mate nui ki ranga ki te whenua, a hoki haere ana te tupu o te Maori i roto i nga mamaetanga o aua ra. Engari i te mea he wa rangimarie tenei no tatou, a e mohiotia ana hoki e kore rawa e ara he raruraru pera a muri atu i roto i tenei koroni, kaore ano i tureiti noa kia tirohia tikatia nga morehu o taua iwi rangatira e ora nei, ara, kia hanga kia rite tonu ki a koutou. Kaati, kua mea etahi honore mema nei ki ta ratou whakaaro e kore e whai painga enei ture a matou e pa ana ki te taha Maori, a no reira hoki e tono ana te Whare me te iwi o te koroni kia whakakitea atu e matou tetahi tohu hei whakaatu mehemea kua oti ranei tetahi mahi i roto i enei wa tata kua pahemo ake nei i muri i te whakanohoanga o aua Ture ki runga ki te pukapuka o nga ture, a he aha hoki nga painga tena e taea a nga wa e takoto ake nei. Kei te mahara ano nga mema honore ki te pakanga nui whakaharahara i puta i roto i tenei Whare i waenganui i te Kawauatanga me nga mema e ki nei be tohunga ratou mo runga mo nga take e pa aua ki te page 20tana Maori; i te whakahaerenga ai o te Pire Whakahaere Whenua Maori i te aroaro o tenei Whare. I tino kaha rawa te whakahe ki taua Pire.

He Mema Honore. — Kei te he tena korero.

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). —Kaore; kei te tika; i ara tonu tatou i tena po i tena po ao ake ao ake ki te kawe i taua Pire kia puta i tenei Whare; i araitia hoki kia kore e puta, a i tino kino rawa atu te kaha o te pakanga; engari no te roanga ka riro i ta te whakaaro marama, mohio, o te Whare, a paahi ana ta matou tikanga; engari paahi rawa ake kua tapatapahia kinotia taua Pire, penei na, ko te kaupapa kau o ta matou whakaaro i whakaaetia. No te tau 1900 tenei. Heoi ka tatari matou mo te 1901 kia ahei matou ki te paahi i tetahi Ture Whakatikatika hei muku atu i etahi o nga raruraru kia taea ai te whakatutuki nga tikanga o taua Ture. No reira kia tae rawa ki te waru o nga ra o Noema 1901 katahi ka timata te mana o te Ture Whakahaere Whenua Maori. A kia tae rawa ki te 1902 katahi ano ka taea e matou te whakamahi ona tikanga. I te mea he tikanga hou rawa tenei ka marama nga mema honore ki te taumaha rawa o tenei take hei hapaitanga, notemea i kiia kia wehea te motu o Aotearoa kia ono rawa nga Takiwa Kaunihera, a me whakatu he Kaunihera motuhake mo ia takiwa kotahi. Ka ara i kona nga whakaingoatanga, me nga pootitanga mema, me nga haerenga kia kite i nga iwi no ratou nga whenua i roto i a Takiwa Kaunihera, ki te whakangawari ia rotou kia homai e ratou o raotu whenua ki te Kauniheara mana e tapatapahi, mana e whakahaere, ka whakanohonohoia ki te tangata. E kore ena mea e oti i te ra kotahi. Engari ahakoa te nui rawa o nga uauatanga,—ahakoa te nui whakaharahara rawa o nga mahi hei mahinga ma ia Kaunihera kotahi.—nui rawa atu te pai o nga mahi kua oti tae mai ki tenei ra, pai atu. Me titiro tatou ki te Takiwa Kaunihera Maori o Tokerau, timata atu i te taha hauraro o Akarana, tae atu ki Te Rerenga-wairua; I roto i tena takiwa e tae rawa ana ki te kotahi rau mano eka e homai ana ki te Kaunihera, a i roto o ena eka e tae ana ki te wha tekau mano eka kua tino oti te homai, ki te tikanga. Ko te huihuiga o nga eka e meatia ana kia homai ki te Kaunihera e rua ran e rima tekau mano eka. No reira ka tae ki te toru rau rima tekau mano te huihuinga katoatanga o nga eka whenua ka riro ki raro ki te whakahaere a te Kaunihera o taua takiwa. Kei te takiwa o Waiariki, a e uru ana ki tena ingoa te katoa o te Pei o Pereti me Rotorua, a no tenei tau rawa ano hoki katahi ano ka timata nga mahi i taua takiwa; nga whenua kua oti te homai ki te Kaunihera 2282 nga eka. Nga whenua e tukua ana ki te Kaunihera 22,517 nga eka; hui katoa 24.799 nga eka. Kei te Kaunihera o Maniapoto timata atu i Taupo tae noa ki Kawhia— a ki te tikanga e pau ana te Rohe Potae ki roto ki tena takiwa—kei te penei nga whika, nga whenua e tukua ana ki te Kaunihera 85,786 nga eka, nga whenua e whakahuatia ana hei tukunga ki te Kaunihera 17,000 eka, hui katoa 102,786 nga eka. Kaore tena i pa ki te poraka e ono rau mano nei nga eka i korerotia ra e au i te tuatahi ake nei, ka whakariteritea te taha ki tena whenua i waenganui i nga tangata e whai paanga ana ki taua whenua kia hoatu ai te nuinga ki te Kaunihera kia wehewehea hei whakanohonohoanga ki te tangata Kei te takiwa o Aotea, ara, o te Tai Hauauru, nga whenua kua tino hoatu ki te Kaunihera 91,441 eka; nga whenua kei te tukua ki te Kaunihera 87,647 eka; nga whenua e whakahuatia ana hei tukunga ki te Kaunihera 13,000 eka; hui katoa 192,088 nga eka No reira ahakoa te poto rawa o tena tai ma timata mar i nga ra timatanga o te tau 1902,—a ko te tau 1903 ano tenei,—kua tae rawa ki te 669,673 eka whenua hei whakahaerenga ma matou. Tena iana whakaritengia tena ahuatanga ki tetahi atu tikanga whakahaere a tetahi atu Kawanatanga i mua atu. Ka mohio noa atu nga mema honore ki te titiro iho ki runga ki tena me te kimi whakaaro ma ratou. I runga i te mahara atu ki te poto rawa o te taima he tino nui rawa atu nga mahi kua oti; a ko te ngawari rawa hoki o te mahinga tetahi; kaore he raruraru, tetahi mea tino pai rawa tera. He pai ke ra pea tenei ahua i te tikanga hoko, i mate rawa ai nga iwi Maori i nga ra o mua; a i ki tonu ai a tatou Kooti i nga take uaua e hoatu ana kia whaka-page 41wakia. E whanui ana te aronga o tenei ahua ki runga ki te katoa; a ko te tutukitanga e whaia neie tenei tikanga he tuhatuha tika i nga whenua, a me te taea hoki o te mahi whakanohonoho tangata puta noa te koroni. E te Pika, ki te tirohia nga tuhituhinga o nga mahi o nga wa kua pahemo ake nei ka mutu atu te awangawangatanga i roto i nga mema honore, ka kite marama ratou i nga painga o enei tikanga e tautokona nei e matou. He whakaaro tenei e hangai ana ki runga ki nga hiahia o enei whakatupuranga i enei wa, kia whakahaerea peneitia nga whenua nunui, a e tika ana kia whakapuaretia he huarahi e tae atu ai ia wehenga kotahi o te iwi nui tonu ki aua whenua, Kei te ki atu ahau me whakamihi atu tatou ki te iwi Maori o tenei koroni mo to ratou whakaaro ngawari me ta ratou hapai i nga Ture hei whakaora i te noho o te iwi. E te Pika, ki taku titiro he tohu nui tenei no te kaha o te ngakau Maori, ahakoa e hara ratou i te iwi i ata akona ki nga tini matauranga, penei me te iwi Pakeha, engari e mohio ana ratou ki te painga o nga tikanga whanui penei me aku i whakamarama ake nei mo runga mo te whakahaerenga o o ratou whenua takoto noa.

Te Tati (Mr. Duthie). — Ka pewhea te ahuatanga a taihoa ake nei ki runga ki nga tangata noho whenua?

Te Honore Timi Kara, (the Hon. Mr. Carroll). —Ka whai kupu ano ahau mo tena a taihoa; Kaati, mo te laha ki nga whenua papatupu. ara nga whenua kaore nei ano kia whakawakia e te Kooti Whenua Maori, a kaore ano i uhia ki te taitara i raro i te ture. Kei te takiwa o Tokerau tetahi 500,000 eka, kei te takiwa o te Tat Rawhiti 300,000 eka, kei te takiwa o Waikato 90.000 eka, no reira e tae ana ki te 890,000 nga eka, whenua hei whakawakanga ma te Kooti, ma te Kaunihera ranei, a kia whakawhiwhia hold ki te taitara. E kore hoki e ahei kia pa atu he tangata ki te whakahaere tikanga mo aua whenua kia oti ra ano te whakawhiwhi ki te taitara Ki taku whakaaro ka oti tata tena mahi i nga Kaunihera Maori. Ka panuitia atu e au i naianei nga kupu mai a nga Tumuaki o nga Kaunihera, i pataia atu nei e au kia whakaaturia mai te ahua o te haere o nga mahi. Mo te taha ki te takiwa o Tokerau, ko te waea mai tenei a te Tumuaki:—

"Kua ahua oti i a matou te whakawhiti etahi whenua e tata ana ki te ono rau mano eka. Kua tae mai nga whakatau a nga Komiti Poraka mo etahi poraka e tae ana pea ki te rua tekau; a e rima tekau atu ano pea nga poraka kei te mahia mai i naianei; te huihuinga katoatanga e tae ana pea ki te hawhe miriona eka. Ki taku mohio ka t.ukua mai tetahi taha o aua whenua, me ki noa ake he koata miriona eka pea, ka ho mai ki te Kaunihera, a muri o te wehenga atu o nga wahi e tika ana hei papakainga mo nga Maori. Ko te Poraka o Motatau. he waru tekau pea mano eka, te mea kei te whakakapi i aku mahara i naianei Ko te reriwe i te Kawakawa ki Whangarei e rere ana ma runga i taua poraka, a i runga i te mea he whenu i rakau, me era atu ahua painga. me whakawa rawa tena whenua e te Kooti i naianei tonu. hei awhina i taua raina. E noho tumanako atu ana ahau me e kore e puta nga whakataunga mo Motatau me era atu whenua a te Komiti raua ko te Kaunihera i mua o te raumati e haere ake nei. Ko te nuinga o Motatau ki taku mahara ka homai kia whakahaeretia e te Kaunihera— E. C. Bloomfield (Te Purumuwhira)."

Ko taua Purumuwhira te Kaiwhakawa Tuturu o taua takiwa. Na mo te Kaunihera o Waiariki; na te Tumuaki o taua Kaunihera tenei pukapuka:—

"Nga eka kua oti te tuku mai ki te Kaunihera 2,232 eka A tera atu tetahi 2,517 eka, kotahi ano te hainatanga a tetahi tangata kotahi e toe ana ka oti te tuku mai. Nga eka e meatia ana kia tuku a mai kei waho tata o te taone o Rotorua, 20,000 eka. Kua tae ki te wahanga tuarima o nga tangata nga mea kua haina. Kei te whakaritea kia haere te ruri wawahi o etahi poraka e rua kei Waiotapu."

Na, ka tae tenei ki te Kaunihera o Maniapoto, e uru nei te Rohe Potae ki roto:—

"Ko te huihuinga o nga eka o nga poraka whenua kei te takiwa o te Rohe Potae kua timata te whawhatia atu kia homai kua timata haere te haina nga tiiti o etahi, a kua tata etahi te oti, e tae ana pea ki te wha tekau mano eka. Ko page 42te huihuinga o nga poraka e tata ana te oti kei te tekau ma whitu pea mano eka. Mo te taha ki nga ahuatanga tera e taea, ki taku mahara he nui rawa atu, engari e kore e taea te huihui i naianei. Na te whakaoatitanga o Mahuta hei mema mo te Kaunihera Whiriwhiri, me tona haerenga hoki ki Poneke kia uru tahi atu ia ki nga hanganga ture mo nga iwi e rua na reira kua nui rawa te pai o te ahua o nga Maori o tenei takiwa i whakahe nei i mua ki te Ture Whakahaere Whenua Maori me nga Kaunihera i whakaturia i raro i taua Ture."

Ma enei kupu ka marama nga mema honore ko Mahuta te tino tangata i roto i te Rohe Potae—ko ia te upoko me te tino tangata whai mana o Ngati-Mania-poto—te tino iwi whai whenua i taua takiwa; a na tana whakaaetanga ki te nohoanga i korerotia nei kua hoatu mona, kua kaha rawa te huri mai o nga mahara o nga tangata i whakahe tonu nei i roto i tenei wa roa kua pahemo ake nei ki nga mea katoa i whakahuatia e te Kawanatanga kia mahia. Ma enei ahuatanga hou e haere mai nei ka kore atu te wahi pouri i roto i nga korero o tenei koroni mo nga mate i pa ki a Waikato, notemea ki toku whakaaro i murua hetia o ratou whenua e te raupatu.

Te Tati (Mr. Duthie). —E korero ana koe i en a kupu me to tu mai hei Minita mo te Karauna?

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). —Koia tenei toku whakaaro. A be aha te take i penei ai taku kupu? Notemea e hara ia Waikato anake te take o te whawhai. Na nga Kawanatanga o taua wa te take; na te hunga i a ratou te mana whakahaere mo nga mea Maori. Mehemea i whakahaerea i runga i te ngakau ngawari, i te ata whakawa, kihai te hokonga o Waitara e waiho hei take pakanga, i heke ai te toto, i pa ai nga mate kino ki te iwi. Mehemea i whakahaua e nga mana o taua wa kia whakawakia kua kore te whawhai. Na, ko tetahi, ahokoa kaore nga iwi katoa o Waikato i mau pu, hei aha ma te Kawanatanga, murua katoatia atu te whenua o te iwi katoa. I peheatia te iwi aei Te Poa? I murua ranei e Ingarangi to ratou whenua? I whawhaitia taua iwi, Te Poa, e tatou, a hinga ana ratou i a tatou, otira i whakahokia atu ano a ratou paamu me a ratou kararehe. I muri i tera, no naia tata nei ka namaia e Ingarangi tetahi moni nui whakaharahara hei moni ma Te Poa kia taea ai e ratou te whakapai i a ratou paamu. E te Pika, mehemea i penei te whakaaro o te Kawanatanga o Niu Tireni i fee. wa o tewhawhai tuatahi, kua kore rawa he whawhai.

Te Pukanana (Mr. Buchanan). —Kaore te Pirimia i tautoko i ten a tikanga.

Te Honore Timi Kara (the Hon. Mr. Carroll). —E korero ana ahau i aku ake whakaaro. Ma te Pirimia ano e whakapuaki ona whakaaro ina tu ake ia ki te korero. I tino whakataritaria nga Maori; i tino takahia o ratou hiahia; kihai i tahuritia atu a ratou tono kia whakataua nga raruraru i runga i te tika. Kaore kau he apiha Kawanatanga i roto i nga takiwa Maori i taua wa hei takawaenga mo nga Maori me nga Pakeha, kia tika ai te haere me te pa o nga ture. I waiho noa iho nga Maori i taua wa. I haina ratou i te Tiriti-ki-Waitangi; kua oati ratou ka piri pono ratou ki te Kuini, ko te utu mo tera, kite rawa ake ratou e takatakahia ana ratou, e murua ana. Kaore kau he tangata hei hapai i te ture hei whiu i nga tangata mahi kino i taua wa. Na taua ahua ka tupu te whakaaro me whakaara be kingi Maori. I penei hoki te whakaaro o te iwi Maori, ki te kore te Kawanatanga e hapai i te ture, e tuku apiha ki roto ki nga takiwa Maori hei peehi i nga mahi kino, kaati ma ratou ano e whakatu tetahi mana hei pera. Ko te ahua tenei o taua mahi i te timatanga. Mo te ingoa "kingi" o Mahuta, i tu ake nei te tokomaha noa iho ki te whakahe. He pohehe i pena ai. Koia tonu tena tona ingoa ki tona iwi, kaore ona tikanga ke atu. Kei te tino mohio tatou koira tonu te ingoa o tona koroua i karangatia ai e te Pakeha, ara, ko Kingi Potatau, a i pera ano hoki te ingoa o tona matua o Tawhiao — ara, he kingi ratou ki te whakaaro a o ratou iwi. Waihoki, pera tonu ai ta nga nupepa whakahua i o ratou ingoa, na reira tapaina tonutia iho he ingoa mo tona whenua ko te "King-country," ara te whenua-o-te-kingi, a kaore he he o tera. Ko te kupu i roto i te Kahiti, e penei page 43ana tona tikanga, i mohiotia tona ingoa ko kingi Mahuta, e hara i te mea he tino kingi ia, a e whakaturia ana ranei ia e matou hei kingi — kaore i te peratia. Engari e whakahoutia ana tona ahua e matou. E hoatu ana matou he turanga hon mona, kia rite ai ki to naianei ahua, kia ai ai ia hei hoa mo matou ki te whakahaere i nga ture kia puta ai te pai ki nga iwi e rua. Koi nei ke te tino tikanga o ta matou mahi. Ka hoki ano taku korero ki nga Kaunihera Whenua Maori, ara, ki Aotea Kaunihera, kei Wanganui tona tari. E penei aua te waea mai ki au a tona Tumuaki:—

"Ko nga keehi katoa kua oti te mahi tae mai ki tenei ra; e 91,441 nga eka kei te ringa o te Kaunihera a e 60,000 o enei kua panuitia hei tuku ki te iwi (Pakeha). E 87,667 nga eka kei te whakahaerea. Kei te whakaae nga tangata no ratou a Tauakira. 13,000 ona eka. ki to tuku i taua whenua ki te Kaunihera. Kei te hurihuri hoki nga tangata no ratou etahi atu poraka maha, e mea ana ki te tuku i o ratou whenua ki te Kaunihera."

Ko te ahua tenei o Aotea Kaunihera i tenei ra: Ko uga mahi enei kua oti i taua Kaunihera i tenei taima poto. Ka taea ranei e koutou te whakaatu mai ki au i penei te tere o te mahi a etahi atu Tari whakahaere whenua a te Kawanatauga? Tirohia iana te ahua o nga Poari Whakahaere i nga Whenua Karauna: Kaore e penei me ta Aotea Kaunihera te tere o ta ratou mahi. Tena iana tirohia.

Wi Pere (mema mo nga Maori o te Tai Rawhiti). —E te Pika, taku kupu tuatahi i tenei ahiahi he mihi atu ki te Whare mo to tatou huihuinga mai ano ki konei i tenei tau. E mihi ana toku ngakau mo te maha o nga kanohi tawhito e kitea atu ana, ahakoa ano te huhua o nga kanohi hou i roto i a tatou. Mo te whakatuunga o Mahuta ki te nohoanga i te Runanga Kaunihera, ki taku whakaaro he tino mahi tika tera na te Kawanatanga. E te Pika, i te wa e ora ana te papa o Mahuta i kaha rawa atu te whakapatipati a nga Kawanatauga o aua ra kia riro taua tangata, ara, a Tawhiao, i a ratou ki roto ki tenei Whare, engari kore rawa ia i whakarongo ki a ratou kupu whakapatipati i a ia. Me ki ake ahau, e te Pika, kore rawa ahau e kite ana i tetahi take tika i puta ai nga kupu tutara a nga mema kua korero whakakinokino nei mo Mahuta. Kaore ahau e mohio ana ki te take i whakahe ai nga mema o Akarana mo te whakatuunga o Mahuta, notemea i te taenga mai o te Tiuka o loaka i mua ake nei, i kaha rawa atu nga iwi o Akarana ki te tohe ki a Mahuta kia haere ki Akarana, ki reira tahi whataki ai i te Tiuka raua ko tana hoa Wahine. Kaore rawa aua iwi i whakaae kia haere a Mahuta ki Rotorua; a e mohio ana hoki tatou kaore a Mahuta i tae ki Rotorua; notemea i whakarongo atu ia ki nga kupu tohutohu pohehe a ona hoa Pakeha i Akarana. A, kaati, e te Pika, i naianei i te mea kua rongo a Mahuta ki te kupu tono atu a te Kawanatauga kia haere mai a Mahuta ki Poneke hei hoa mo ratou i roto i a ratou whiriwhiringa tikanga, i naianei kua whakahe ano hoki nga iwi o Akarana mo tena. Ko ahau e ki ana e tino he ana nga kupu whakahe a nga mema honore mo te whakatuunga o Mahuta; ko te take, e ki ana ahau ko nga korero a te mema honore o te i akiwa Maori o te Tai Hauauru, mo te "Kingitanga" o Mahuta, he korero kuare, he korero pohehe, he korero tamariki noa iho, hei aha i tirohia atu ai. Na Kaihau noa iho tana korero, e hara i a Mahuta, a mo te aha hoki kia pouri tenei Whare mo ena kupu? E hara i te kupu a te iwi Maori nui tonu, e hara ano hoki i te iwi Pakeha aua kupu. Engari na te kotahi noa iho o tena tangata pohehe, ara o Henare Kaihau, ena kupu kuare, Ara, i a ia i ki nei i whakaae nga iwi Maori o te Tai Rawhiti ki te mahi whakatu kingi, e korero pohehe aua ia. E ki ana ahau ko au ke te tangata mana e riri atu ki a Kaihau mo tera korero ana, kaore ma etahi atu mema, mo tona pohehe rawa ki te whakapuaki i era korero kuare. I haere te teina ake o Te Heuheu. te tino rangatira o Taupo, ka tae mai kia Te Kauiatakirau, rangatira o te Tai Rawhiti, ka mea kia whakaae a te Kani ko ia hei kingi; a ko te whakahoki a te Kani i penei:—

"E kore ahau e whakaae kia whakaturia ahau hei ‘kingi’; he ingoa hou tena; e kore au e waiho i a au kia kit a toku rangatiratanga he rangatiratanga hua hou. Noku ano toku rangatiratanga page 44tuku iho, tuku iho, mai o mua iho, i nga ra o aku tupuna, tuku iho ki oku matua, tae iho ki ahau. Ko tena ingoa ‘kingi’ he ingoa hou, na tetahi iwi ke tena ingoa, a mehemea ka whakaae atu ahau kia whakahuatia tena ingoa ki runsa ki au, ka riri te iwi nona tena ingoa, a te mutunga iho ka heke he toto."

Kaati, te rua o aku take i whakahe ai ahau ki nga korero a Henare Kaihau, koia tenei; me whakaatu e au ki te Whare nga mahi i puta i te hui i tu ki Kohimarama i te tau 1860. I hui atu ki reira etahi o nga rangatira o nga wahi katoa o enei motu ki re whakamutu i te mahi whakatu kingi, kia waiho kia kotahi ano he Kuini, ko Wikitoria. Me etahi o nga rangatira nunui o Waikato i tae ki tana hui ki te whakamutu i taua mahi whakatu kingi; a kaore kau rawa he hui i tu ki hea wahi ki hea wahi ranei i muri i tera i whakaaetia ai kia whakatuungia a Tawhiao hei kingi. Ko nga mea o oku iwi o te Tai Rawhiti i uru ki te mahi whakatu kingi naku katoa i patu. Koia ahau i ki ake ai e tino he ana nga korero a Kaihau. Ki taku mahara he mahi tika tenei na te Kawanatanga ki te hari mai i a Mahuta ki konei kia uru atu ai ia ki nga whakahaerenga o nga tikanga, Mo te aha hoki kia riri ai te Pakeha kia Mahuta? Ko wai koia hei tu i tona turanga hei rangatira mo Waikato? E mea ana koia nga honore mema e whakahe nei kia Mahuta kia tu ko ratou hei riiwhi mona hei rangitira mo Waikato? E haria tikatia mai ana a Mahuta ki Poneke hei tohutohu mo tona iwi, hei tauira tirohanga mai hoki mo ratou. Kaore kau he Maori e riri ana mo te whakatuunga o Mahuta. E whakapai ana nga Maori mo te karangatanga atu o Mahuta kia tae mai ki konei ki te hanga i te ora mo tona iwi me Waikato. Me ki atu ano hoki ahau i konei, kaore he Maori e whakahe ana ki nga Kaunihera Maori. He reo Pakeha anake nga reo e rongo atu nei tatou e whakahe ana. Heoi te raruraru o nga tare e pa ana ki nga whenua Maori i naianei, ko te rua tahitanga o nga ture e whakahaerea ana ki runga ki nga whenua Maori—ara ko te Kooti Whenua Maori, me nga Kaunihera Maori. E tino mohio ana ahau mehemea ko te Kaunihera Maori anake he nui rawa nga whenua Maori e hoatu ki raro ki tona whakahaere. Ko nga Maori e whakahe ana ki nga Kaunihera Maori he mea whakakiikii na nga Pakeha e mahi moni ana i roto i te Kooti Whenua Maori kia korero pera ratou. He mohio no aua Pakeha kaore he huarahi moni mai ma ratou i roto i nga whakahaere a nga Kaunihera Whenua Maori, ko to take tena o to ratou kino ki te Kaunihera. Pewhea koia te taha ki nga whenua kua oti te whakawa e nga Kaunihera Maori? Me korero ahau mo toku takiwa ake. Nga whenua katoa o toku takiwa kua oti, kua tukua katoatia atu ki te Kaunihera mana e whakahaere, a kua tae atu he kupu whakahau ki te Kawanatanga kia wakahohorotia te panuitanga o aua whenua i roto i te Kahiti; a kaore nei ano i kahititia e te Kawanatanga. Otira ki taku mohio he aroha pea no te Kawanatanga ki tena tupapaku Kooti Whenua Maori. Mehemea pea ka whakahohorotia e ratou te panui ki te Kahiti o nga whenua kua oti nei te tuku atu ki te Kaunihera. katahi hoki ka hohoro aua whenua te whakatuwheratia hei nohoanga ma te Pakeha. Ki taku titiro kaore rawa he ture i penei me tenei ture Kaunihera Whenua Maori te pai te marama ki runga ki te iwi Maori. Kua korero ake etahi mema honore, kua ki, mehemea ka tukua atu ma ratou e hanga he ture mo nga mea Maori katahi ka tutuki pai he tikanga; engari ko ahau e ki atu ana ki a ratou, kore rawa e taea e ratou te hanga i tetahi ture kia penei rawa te pai me tenei Ture Kaunihera. Otira ki taku mohio, mehemea ka hoatu ki aua tangata e korero pera ana, ma ratou e hanga he ture, he tuturu mate tona mutunga iho. Mo te taha ki nga Kaunihera Marae. Kei te hanga tikanga aua Kaunihera Marae i naianei hei whakamatu i te mahi kai waipiro a nga Maori; Ma waiho ma te Pakeha anake e kai tana kai, kia waiho mai te Maori, e hara nei i a ia i hanga tena kai whakarihariha, kia noho watea ana i tena kai kino. Me whai kupu ano ahau mo Mahuta, he rangatira tena tangata no nga iwi Maori o Waikato, me Ngati-Maniapoto ano hoki, he paanga ano o Mahuta ki nga whenua o Ngati-Maniapoto i runga ano i tona take Maori ake. He paanga whenua ano on a kei roto o Waikato; a e ki ana ahau kaore kau rawa tetahi tangata e tika ana hei page 45korero whakakinokino mo Mahuta, penei ne, he tangata kore whenua ia. Me whakama rawa te tangata korero pena; ko te take, na te Pakeha hoki i muru nga whenua o Mahuta.E te Pika, he aha hoki te he kia hoatu he whenua mo Mahuta? I te mea kei te Kawanatanga katoa te nuinga o ona whenua i naianei. Mehemea i tae ki te toru miriona eka nga whenua o Mahuta i te tuatahi, kaore ano koia i ngata noa te hiahia ki te muru whenua i te rua miriona eka kua riro atu i a ratou? Otira kaore i ngata i tena, murua katoatia atu ana ona whenua, a kaore kau noa iho he take tika i murua atu ai Kaati, he kupu whanui tenei naku; na te iwi Pakeha anake te putake o nga whawhai katoa i tenei motu, na te Pakeha anake i timata aua whawhai; a mehemea tera tetahi mema honore e whakahe ana ki tena kupu aku, kaati me whakatu e te Kawanatanga he uiuinga kia kitea ai mehemea he aha ranei te take o te whaw hai ki Waitara. Kei te ki atu ahau na nga Kawanatanga o mua enei mate me enei kino i uta ki runga ki te iwi Maori. I pouri a Wiremu Kingi te Rangitaake mo te hoko pokanoa a tetahi atu tangata Maori i tona whenua. He aha te take o nga Pakeha i peke mai ai ki te whakararuraru i a Wiremu Kingi te Rangitaake? He aha te tahuri ke ai nga hoia ki te whakamarie i taua riri ki te hohou i te rongo? He aha te tahuri ai te Kawanatanga ki te karanga i nga rangatira o te iwi Maori o ia wahi o Niu Tireni kia huri ratou ki te whiriwhiri, ki te whakatau, a ki te whakaoti pai, i taua raruraru i runga i te rangimarie? I te mea hoki kua noho noa atu nga iwi Maori hei tamariki ma te Kuini i te tau 1840 ra ano? He aha koia te take e whakahokihoki nei tatou i nga whenua o Te Poa i Awherika ki a ratou? Ko Niu Tireni hoki te tamaiti tuatahi a te Kuini Na te he o te whakahaere a nga Kawanatanga o mua i tau ai enei mate ki runga ki te iwi Maori. A no reira ahau i ki ake ai tau ana te pouri me te whakama ki au i taku rongonga atu ki nga Pakeha e korero whakakinokino ana mo Mahuta. Kaore hoki nga iwi Maori o Waikato i haere ki Akarana ki te patu i nga Pakeha o Akarana. E kingi noa ana te kingi Maori i roto anake i tona kainga ake ano. A ka tikina atu ka whawhaitia e nga hoia ki reira. Kei te ki atu ahau me whakama rawa nga tangata e korero whakakinokino nei, e tutara nei, i te ingoa o Mahuia i naianei. Kei maharanga mema honore he kingi noku a Mahuta; engari na tona iwi ia i whakatu hei kingi mo ratou, notemea ko Mahuta te ariki o tena iwi i runga i te tikanga Maori, ko ia te i upoko ariki o nga iwi o Waikato; he porakatoa te ahau o ia wehenga o ia wehenga o te iwi Maori, no tena iwi tona upoko ariki, no tena iwi tona upoko ariki. Hei aha maku kia pouri ai ahau mo tena ingoa "kingi," notemea no te Pakeha ke tena ingoa, e hara i te Maori. Kei te kite iho ahau kii tonu nga nupepa Pakeha i tena kupu "Kingi Mahuta," "Kingi Mahuta," put a noa i Niu Tireni, engari kaore tatou e rongo ana i te iwi Maori e whakahua ana i tena ingoa Kaore nga iwi Maori e korero penei ana, ko "Kingi Mahuta," "Kingi o nga Maori o Niu Tireni." Na nga Pakeha ke i hua ko te "King-country," hei ingoa mo tetahi wahi whenua o te motu o Aotearoa; e hara i nga Maori taua ingoa i whakahua mo taua whenua. Kua rongo ahau ki etahi mema o tenei Whare e mea ana ki to ratou mahara e kore rawa a Mahuta e tae mai ki konei ki Poneke nei. A kaati ra, e te Pika, maku e tohutohu atu ki te Whare, penei na, ki te kore a Mahuta e tae mai, no koutou ke te he, no nga tangata e korero whakakinokino ana mona. Kei te haere mai a Mahuta. Ara, ko tona whakaaro he haere mai, a mehemea ka noho atu ia i naianei i te mea kua pa he pouri ki a ia mo runga i nga korero a ngo mema honore kua whakapuaki kupu whakakinokino nei mona, kaati ra, no ratou tena he. E penei ana toku whakaaro mo runga i tenei take. Mehemea he rangatira a Mahuta, a e mohio ana hoki ahau ki a ia he rangatira, ahakoa pewhea te ahua o nga kupu tutara mona, hei aha man a, ka tae mai ia ki konei. Kua whakahengia ano hoki nga kupu i perehitia nei i roto i te Kahiti whakaatu i te whakatuunga o Mahuta ki nga nohoanga kua tu nei ia. A kua tirohia e au taua mea, a kaore rawa ahau i kite i tetahi kupu e mea ana "kua whakaturia ko Kingi Mahuta," Heoi te aronga o nga kupu i kite iho nei ahau, e penei ana. "Kua oati a Mahuta kia piri pono ia kia page 46Kingi Eruera VII. hei Kingi mona." Kua whakaae a Mahuta kia uru mai ia ki nga mahi whakahaere a te Kawanatanga hei painga mo tona iwi. Kaati ra pea kua tino marama i naianei e haere mai ana a Mahuta ki Poneke, i runga i te whakaaro me e kore e taea tetahi painga tetahi ora mo tona iwi e hanga kinotia nei e te Pakeha i nga wa o mua. A e ki ake ana ahau mehemea ka tae mai ia ki konei, ki te kore tenei Whare e mahara ki a ia ki te whakaora i a ia me te hanga i nga tikanga mona kia pai kia rite, ka tino tika a Mahuta kia huri mai tona tuara ki a tatou kia hoki atu ki tona wahi, oti atu, kaore raw a e hoki mai. Kaore ahau e mohio ana kei whea he taura hei herenga ma tatou i a Mahuta kia noho tonu ai ia i Poneke mehemea ka puta tona hiahia kia hoki atu ia. Ki te hiahia ia kia hoki atu ia ki tona kainga ka hoki ia, kaore he tangata mana e pupuri, kaore rawa atu. Nui rawa taku whakamoemiti atu ki te Kawanatanga mo teua mahi tika a ratou ki te kawe mai i a Mahuta ki konei, ka whakanoho ai i a ia ki ena nohoanga teitei, kua oti nei te hoatu mona, hei whakaora i te ahua o tona iwi. Kaore oku kino kia Mahuta mo nga mahi kino a tona iwi ki toku iwi hoki, kua huri mai nei ia i naianei ki te tika, kua hoki mai ia ki runga ki te huarahi o te tika, ko taku hiahia tena. Waiho kia mahi pono ana ia kia mahi tika ana hei painga mo nga iwi. Engari e penei atu ana taku kupu, me tahuri rawa tenei Whare ki te hoko whenua mo Mahuta, hei muku atu i te ingoa kino kua tau ki runga ki te iwi Pakeha mo runga i tena taha. A e ki atu ana ano hoki ahau ki te kore e hanga tetahi tikanga pera, katahi ka mau tonu te ingoa kino ki runga ki nga Kawanatanga o mua i runga i te he, i te kino, o ta ratou whakahaere, ka mau tonu hei take whakamatanga hei paruparutanga ki runga ki nga Kawanatanga katoa, tae noa ki tenei Kawanatanga, tae noa ki nga Kawanatanga o muri atu i tenei, kia whakakorea rawatia atu ra ano taua kino e takoto nei. Ka tuaruatia e au taku kupu whakamihi ki tenei Kawanatanga mo te nekenga ketanga ake o te tika o tana whakahaere i ta nga Kawanatanga o mua atu; notemea ko Waikato he iwi pumau tonu, u rawa, te pono o to ratou whakaaro ki te tautoko i a Mahuta, kore rawa i taea te whakakorikori to ratou tikanga. Engari na nga whakahaere a tenei Kawanatanga e tu nei katahi ano taua iwi ka haere mai, ka homai i to ratou rangatira i a Mahuta ki roto ki te ringa o te Kawanatanga; a e te Pika, kua oati piri pono ia ki a Kingi Eruera, a i naianei kua whai huarahi ia ki te hanga painga mo tona iwi i te mea kua whakaae ia ki nga nohoanga kua hoatu nei mona. Ki taku titiro e pohehe ana tatou kia pouri, kia raruraru, kia whakatakariri, mo runga mo nga korero kuare, korero tamariki, a te mema honore nei a Henare Kaihau. Ko Mahuta me Waikato katoa kei te noho pai noa iho, kaore he kupu kaore he korero kaore he aha, a e whakaturituri noa ana tatou ki te korero penei mo ratou i te mea na tetahi tangata ke noa atu nga kupu i ara ai tenei tautohetohe i waenganui i a tatou. Kaati, me hoki ano he kupu maku mo runga mo te Kooti Whenua Maori. E tino kaha rawa ana taku tono atu ki te Kawanatanga kia whakakorea rawatia atu tena Kooti Whenua Maori i naianei tonu. Ko ahau e mohio ana i roto i toku ngakau ki te take i waiho ai e nga honore mema kia ora ana tena Kooti. E wehi ana kei patua e ratou kia mate, kua riri tetahi wehenga o te iwi Pakeha ki a ratou a ka ngaro etahi o a ratou pooti. E te Pika, e mohio ana tatou tahi kua kitea noatia atu katahi te ngarara kino rawa atu i roto i a tatou tikanga whakahaere mahi katoa ko tena Kooti Whenua Maori. Nana i horomi te nuinga o nga whenua Maori katoa puta noa i te koroui. Me ki ake ano ahau ka nui ano taku whakahe ki tenei ahua e takoto nei o nga ture e pa ana ki nga whenua Maori. E rite ana ki te raiti weera i te moana, e rua ona paute e pupuhi tahi ake ana i te wa kotahi. Engari mehemea e tahuri ana tenei Whare ki te whakakore atu i tetahi, kia kotahi anake e waiho, me patu ko te Kooti Whenua kia mate, waiho ko te Kaunihera anake hei whakahaere i nga mahi, katahi ka kitea ka kore katoa atu enei raruraru me enei tautotohe e tae mai nei i naianei ki te aroaro o tenei Whare i nga wa katoa. E te Pika, e mohio ana ahau tera etahi Maori e whakahe ana ki nga Kaunihera Maori, me taku muhio ano e page 47hara i to ratou whakaaro ake tena whakahe, engari he mea whakapatipati ratou, he mea whakakiikii na te Pakeha. E tika ana, e te Pika, ka nui ano nga mate me nga raruraru e pa ana ki tenei hanga ki te tangata. Titiro hoki ki te iwi Pakeha hei tauira. Kaore ahau i te ata mohio e hia ranei nga tau i naianei, engari he nanakia ano te maha, o ta ratou timatanga tuatahi ki te hanga ture mo ratou, a kaore ano i mutu, e hanga tonu nei hoki ratou i te ture i te ra i te ra. Engari, e te Pike, katahi nei ano ka paahitia he ture e hangai ana te pa ki runga ki nga iwi Maori me o ratou whenua; a ka kaika noa iho te ngakau o etahi tangata kia kitea tatatia te tutukitanga o ona painga katoa, a kia rere tonu atu hoki nga Maori ki te hapai. Otira, i ki ake ano ra hoki au i te tuatahi, e hara i te reo Maori te reo e whakahe nei ki aua ture mo te taha Maori, engari he reo Pakeha ke. Ka tono atu ano ahau i taku tono, me tahuri tata mai te Kawanatanga i naianei tonu ki te patu rawa atu i tena Kooti Whenua Maori kia mate atu mo ake tonu atu. Ki te waiho mai kia ora ana te Kooti Whenua Maori kore rawa he mutunga o te haere mai o nga tu Pakeha e korero nei ahau ki tenei Whare whakararuraru penei ai mo runga i tenei take; haere mai ki konei korero rupahu ai, korero teka ai, me te ki mai ki tenei Whare kaore te nuinga o nga iwi Maori e pat ana ki nga Kaunihera Whenua Maori. Ko ahau, e te Pika, e ki ana nui rawa atu te pai o aua Kaunikera e rua, te Kaunihera Whenua, me te Kaunihera Marae, i whakaturia i raro i aua ture e korerotia nei; nui atu te pai ki te titiro a nga iwi Maori puta noa i Niu Tireni, ara, nga wahi painga e taea ana e aua mea. Engari tenei ke tetahi mea e kino nei nga iwi Maori, e raruraru nei o ratou whakaaro i roro i enei ra; nui rawa atu to ratou wehi ki taua mea i utaina ohoreretia nei ki runga ki a ratou, ara, ko te Ture mo nga Mahi Nunui e murumuru nei te Kawanatanga i o ratou whenua. He maha nga whenua Maori kua murua i raro i taua ture. Kaati, e mohiotia ana hoki he korekore rawa nga whenua e toe ana, a ka muru tonu koutou ka muru tonu i aua toenga Ko nga Pakeha e noho ana i nga kainga Maori kei te tohutohu atu i aua whenua ki te Kawanatanga, a ko te Kawanatanga ki te whakaae ki nga kupu a aua Pakeha me te muru i aua whenua. E te Pika, e mea ana ahau me homai rawa e te Kawanatanga he whenua mo nga Maori whenua kore. Kua whakaae noa atu hoki te Kawanatanga ki te homai whenua, engari kaore ano i whakamanaia taua whakaaetanga. Ka to noa atu ana kia whakatutukitia ta ratou kupu, heoi te whakahoki mai, "ae, ae," engari, "taihoa, taihoa," a taihoa tonu atu. Akuanei kia whia ake ranei nga tau ka mutu atu te whakahua i tena kupu, "taihoa." Ka whakawhiwhia pea nga Maori ki etahi whenua ina tae pea ki tena wa, ki te mahara iho. Kua hoatu he whenua, a kei te hoatu tonu hoki i naianei ki nga Pakeha, a akuanei ka tae mai tena takiwa e "taihoatia" atu nei, kei whea he toenga whenua hei hoatutanga ki nga Maori? Kaati, i runga i tenei take tenei ano tetahi mea e hiahia ana ahau ki te akiaki atu ki te Kawanatanga, me hohoro tonu te whakarite he whenua mo nga Maori whenua-kore. Titiro hoki ki a Te Whiti me tona iwi. E rua tekau ano eka te huihuinga katoatanga o to ratou whenua e noho nei ratou i runga. Ko a ratou kai he mea mahi ki runga ki nga whenua o nga Pakeha. He aha te take i kore ai i hoatu he whenua mo Te Whiti? Tetahi mea miharo rawa ki au ko te waihotanga kia penei rawa te roa o te whakaaro mauahara e takoto ana. I tae ahau ki Taranaki i enei wiki kua taha ake nei, i haere atu ahau ki te kainga o Te Whiti. Tetahi kaumatua pai atu, e ata noho pai noa iho ana i roto i te rangimarie. He whare pai o ratou ko tona iwi, me a ratou mahinga kai. Tona iwi katoa e noho ana i roto i te whare papai, totika. Ko ahau e mea ana, e te Pika, he mea tino tika kia hoatu he whenua mo Te Whiti i naianei tonu. Ka tau tena hei painga, puta noa i nga waihi matara o Niu Tireni. Me whakarere rawa e tatou te whakaaro mauahara, me te tukinotanga. Ko tena tangata ko Te Whiti he tangata rawakore, me tona iwi he iwi mate, kaore o ratou oranga. Kaati, tetahi tangata kei taua takiwa e whakahaere ana i etahi tikanga kino, ko te Kai-tiaki o te Katoa. Mehemea tekau ano eka pea te rahi o te whenua o tetahi Maori, ne mea hoatu page 48mona e era atu Kawanatanga, kaore te Kai-tiaki o te Katoa e tohutohu mo tena, engari ka tangohia noatia atu e ia taua whenua ka riihitia atu ki te Pakeha, mo te 2s. 6d., 5s., 7s. 6d. i te eka, i te mea e nuku atu ana pea i te £1, te moni reti tika mo taua whenua. Kua mate raw a te takiwa o Taranaki i runga i tena tu ahua whakahaere a te Kai-tiaki o te Katoa; anei te mea tika, me whakatu etahi Maori mohio hei komiti, hei hoa mo te Kai-tiaki o te Katoa mo runga i aua tu whenua. A kaua e riihi noa i nga whenua, engari me ata makete marire i te tuatahi kia riro mai ai he moni reti nui mo aua whenua. Mo te aha hoki kia whai mana ai te Kai-tiaki o te Katoa ki te tango noa i te whenua o tetahi Maori ka riihi atu ai ki te Pakeha? Engari e tino ki ana ahau me ata makete marire i mua o te riihitanga o nga whenua Maori, katahi pea ka iti haere tenei mate e whakahe nei ahau. He maha nga Maori o te takiwa o Taranaki kua korero mai ki ahau he nui rawa atu o ratou whenua kua tangohia atu i a ratou i runga i tena whakahaere e whakahe nei ahau a te Kai-tiaki o te Katoa. E hiahia ana hoki ratou, e te Pika, ma ratou ano e mahi o ratou piihi whenua, hei whenua whangainga kau miraka, hei whenua whakatupa taonga, kararehe, me era atu ahua; engari whakatika ake ana te Kai-tiaki o te Katoa, tangohia atu ana o ratou whenua, kaore ratou e tukua kia mahi i o ratou whenua i runga i o ratou hiahia. Kei te ki atu ahau, e te Pika, e tino tika ana kia tirohia tatatia i naianei tonu enei tu ahua whakahaere a te Tari o te Kai-tiaki o re Katoa kua whakaaturia ake nei e au; kia hohoro te whakatikaina tena he Ki taku mohio taihoa ake nei ka kite tenei Whare ka tae mai ki konei nga pitihana a nga tangata o taua takiwa, katahi pea ka mohio nga mema honors nei e tino tika ana enei korero whakahe aku e korero atu nei ahau. E tino marama ana he mea tika kia whakakorea atu enei mate me enei raruraru tawhito kua roa noa atu nei e takoto ana; kia tere tonu te whakakore atu i naianei tonu kia kore mo ake tonu atu. A me tahuri tata ano hoki te Kawanatanga ki te whakarite whenua mo nga Maori whenua-kore. Heoi ra ka mutu aku nei korero.

Ka mutu te mema honore mo te Tai Rawhiti, ka haere tonu te korero a hiki noa te Whare. No te 16 me te 17 o nga ra ka haere ano taua korero, a no te po o te 17 ka mutu.

Heoi paahitia ana te motini; kihai te Whare i pooti.

No te tekau meneti ki te rua karaka i te po ka hiki te Whare.