Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Speeches on Māori land tenure and land legislation

[Ko nga korero a Weepu te Etita o te nupepa tuatahi o Turanga mo runga i nga kupu korero o roto o te whaikorero a Te Riihi ki te hui pakeha i hui ki Turanganui i te mane te 10 o nga ra o Pepuere, 1879.]

Ko nga korero a Weepu te Etita o te nupepa tuatahi o Turanga mo runga i nga kupu korero o roto o te whaikorero a Te Riihi ki te hui pakeha i hui ki Turanganui i te mane te 10 o nga ra o Pepuere, 1879.

Ki te ngakau kore whaktouga [sic] a ki nga ngakau hoki e taungia ana e nga whakaaro pai me nga whakaaro mauahara kore, ko nga korero a te Riihi ki te hui i Turanganui i te mane te 10 o Pepuere era e tau pai noa iho hei whakaariari ake i nga painga mo Turanga e noho ake nei, no te mea i ahu te ahunga o ana korero ki runga ki nga take nunui katoa. Koia i kiia ai ko te whaikorero tino pai tenei kua whakapuakina ki Kihipane. Ko te takotoronga haeretanga o nga korero he nui atu te pai a he whakaarohanga na te ngakau ata whiriwhiri, a e ahu katoa ana ki runga ki nga peheatanga o te Takutai Rawhiti.

He nui to matou koa ki te whakarongo ki nga korero a te Riihi i ahu ki runga ki nga mea tino whakahaehao o enei Takiwa ara ko nga raru raru whenua koia nei hoki te mea whakakore atu i te tipu o te whairawatanga.

Ko nga korero a te Riihi i haere mai i runga i te marama me te pai noa iho a ahakoa ko na tino hoa riri e kore ano e ahei te whakahe te whakatonga atu ranei ki nga huarahi a te Riihi hei wewete i nga whiwhi kua taweka ki nga kaki o nga Pakeha e noho ana ki enei wahi no te mea kei te haere i nga huarahi marama me nga huarahi ngakau tika.

Ki a au nei he mea tika rawa kia whakaarohia [unclear: paiaia] atu te tangata e haere mai ana me ana tikanga whakaoraora wawe tonu i ia mate i ia mate me te ki tona hoki a ia ko runga tonu i te otinga o ana mahi te mohiotia ai tona tika tona he ranei.

He tanguta ia a ngakau nui ana.

He Roia ano hoki ia a kore ia e rere ki waho o nga rohe tika haere ai. Kei te whakamanawa ake ano a ia ki nga mahi kei tona aroaro e takoto ana mai, ma konei hoki te kahanga e oti ai.

E kite atn ana a Te Riihi he nui nga painga e tau ki runga ki te Takutai Rawhiti, ki Turanga ano hoki, e noho ake nei, na konei hoki tona kahanga ki runga ki ana whakahaere, ahakoa nga whakararuraru katoa, a e mihi atu ana matou ki a ia mona i tohe tonu.

Mehemea ehara ia i te tangata whakaaro nui, mehemea ehara ia i te tangata kua waia ki nga mahi kaha mahi, Paremata me etahi atu mahi a te tangata noa iho, kua kore ia e kaha ki te whakatimata i enei mahi, kua whakamutua noatia ranei i waenganui, na kaore a te Riihi i penei heoi tana he titiro whakamua ka tau ko tona pakihiwi ki te wiira o te kaata hapai ai, na ko matou ko nga mea ngoi kore ka noho ki raro karanga ai ki nga atua.

E mea ana hoki a te Riihi e kora rawa e tau he rangi marie ki runga ki tenei Takiwa i te mea kahore ano i marama nga take o nga whenua, ko nga moni e hiahiatia ana kia whakahaerea ki konei kei te panaia atu e nga raru raru whenua, ki te penei tonu te ahua page 23e kora rawa e tau pai nga Iwi erua ki runga ki te whenua noho ai.

Ko whea rawa o enei korero katoa e taea te whakahe e nga tino hoa riri o te Riihi.

Otira tena ano etahi tangata e whakaae waha noa ana ki enei korero katoa engari ko a ratou mahi kei te harere ripeka, a ratou mahi ki nga Maori kei te haere whakararuraru i nga mahi pai mo tenei motu.

Ka rokohia e te Riihi e noho ana i roto i te pouri ka mea mai ia, hoake kia hoatu e au te maramatanga ki a koutou, kati he tangata taware ranei a ia, he tino kai whakaora ranei ia i te Takiwa nei, otira ko roto tonu i ana mahi te kite ai.

E mea ana a te Riihi, ahakoa whakaroaina atu te tirotiro i nga raruraru nei he aha te pai ki a wai o tena, ko wai hei whakahe i te tika o tenei, kei te mohio tonu hoki nga pakeha katoa e noho ana ki Turanga na konei i whakaroa i whakaepa te kore painga o Turanga na nga mahinga kino o nga whenua Maori.

Heoi ra e kore e tika kia aruarutia te tangata haeremai me nga tikanga whakaoraora i nga matenga kua mate i runga i nga whakahaere kino kua akona iho nei.

Na, he pehea ta te Riihi e mea nei, koia enei, kia hurihia nga whakahaere o nga whenua ki etahi kai tiaki me tetahi komiti, ma taua komiti e kimi nga huarahi mahi o ia poraka whenua a ka noho ki a ratou tahi me nga kai tiaki nga tino tikanga whakahaere, ka haere tonu i ranga i nga ritenga whakangawari nga tikanga ki nga kai reti, me te tino hoko atu i etahi wahi o nga whenua kia whai taunga tuturu ai ratou.

Mehemea i haere mai a te Riihi me te whakahau ki nga Maori kia hoko tunu atu i o ratou whenua katoa mehemea ranei i te mea a ia ki etahi whenua momona mona tonu, pena me etahi atu e mea nei, ena ano e tau te whakatonga ki runga ki a ia me te riro tonu atu ana korero pai mo runga i nga painga mo enei Takiwa i te hau te pupuhi atu.

Otira i runga i te kitenga atu i nga ritenga whakakotahi a te Riihi me nga tikanga e meatia ana kia rite tahi ai te painga ki runga ki nga taha erua e kore e taea e te ngakau tika to mea he hoa kino ia, engari he hoa pai rawa ia no tenei Takiwa, a mehemea e kimi ana tatou i nga take i penei ai te ki, me titiro tatou ki nga mahi kua mahia. Kua whai hua tenei rakau, inahoki a Maraetaha a Pakowhai me Whataupoko, ko nga raru raru nana i whakaroa te pipihitanga o te wahi o Whataupoko e tata ana ki te taone nei kua pai, nei ake ka hangaia te Pereti a ko reira puare ai taua whenua nui, ataahua, hei taunga iho mo te tini noa atu o te pakeha.

E kore koa a te Riihi e koa koa ki enei mahinga Katoa.

Ehara i te mea kei Turanga nei anake e mahia ana enei mahi, kua whai powhiri nga Iwi o ia wahi o ia wahi o te motu nei kia te Riihi kia haere atu hei hoa mahi mo ratou. Otira e kore a te Riihi e neke wawe atu i tenei Takutai i te korenga ano kahore i tuturu te ahua pai haere o nga mahi o konei.

E tika ana te ki a te Riihi he mahi taumaha rawa te mahi kua utaina e ia ki runga ki a ia, a koia ano i mea ai a ia e kore e tika kia whakararurarutia, engari me tuara nga pakeha katoa e noho tuturu ana i ana mahi.

Ko matou e mea ana, hoatu kaua e peka whakakatau ranei whakamani ranei, ma te mahinga o nga mahi e whakaea nga kupu whakaariari, a ko te mea kia whakakikitia to tatou Takiwa nei ki te tini pakeha me te hoki mai hoki o nga moni nui i taha atu i era nga takiwa, hei reira tatou ka tino whakapai ai ki a te Riihi, a ka tukua iho ki nga uri te ingoa o te tino hoa tuturu o te Takutai Rawhiti me te Koroni Katoa.