Other formats

    Adobe Portable Document Format file (facsimile images)   TEI XML file   ePub eBook file  

Connect

    mail icontwitter iconBlogspot iconrss icon

Petition of Wi Te Hakiro and 336 others (part of)

Seventh (7). "Native Schools Act, 1867."

page break

Seventh (7). "Native Schools Act, 1867."

He tono tenei na matou kia apititia tenei ("Native Schools Act, 1867)" ki tenei rarangi, ara:—Kia rua ahua kura. Ahua, tuatahi—Ko nga tamariki katoa kua mohio rawa ki te korero i o ratou reo Maori ake ano, me nga ritenga Maori katoa hoki, me whakaako ratou ki nga mea e toru anake, ki te korero pukapuka Maori, ki te tuhituhi Maori ki te whika hoki. Ahua tuarua.—Ko nga tamariki katoa ka rua tau i te mea ka oroko timata ake ratou ki te korero, ko nga tamariki enei, e tau ana kia whakaakona ki te reo Pakeha, me era atu tini matauranga hoki au a te Pakeha. Ki te mea ia tenei koutou kei te hiahia kia akona tikatia a matou tamariki i runga i te nei te huarahi marama ngawari hoki kua whakaaria i runga ake nei, e hohoro ai a matou tamariki te whiwhi ki nga matauranga maha a te Pakeha.

Te ahua tuatahi "Whakamaramatanga."—I whakaaroa ai kia toru anake nga mea e ako ki nga tamariki kua mohio ki te reo Maori ki nga ritenga Maori hoki. Tuatahi.—Ko te kaha rawa o te pakeke o te reo pakeha ki te ako ki nga tamariki koia kua korerotia ake ra. Tuarua (ko te whakaaro nui rawa kei tenei).—Ahakoa riro mai te matauranga nui i nga tamariki katoa e akona kaumatuatia ana, ara, i te mea kua mohio nei ratou ki te reo Maori ki nga ritenga Maori katoa atu hoki, ki te hoki mai ratou ki o ratou kainga Maori, kia hia ranei ra, marama, tau ranei, kua rite ano ratou me o ratou hoa Maori ki hai nei i tae ki te kura, a, kua kino ke atu ranei ia ratou.

A he tino maumau rawa te moni o te koroni me nga whenua a nga matua me te taima hoki i whakapaua mo ratou. Whai hoki, kua tauira ke mai tenei tu ako mo a ratou tamariki i te maha o nga kura kua pahure, nui ke atu te pai me te mohiotanga hoki o nga tamariki ki hai tae kia aua kura i to nga tamariki i tae. Titiro hoki ki te tamaiti i aua ra i akona e te Kura Pikopo, a, tae atu ana taua tamaiti ki. Roma whakaakona na ia ki nga kura nunui o taua kainga, riro mai ana i a ia te mohiotanga nui me tona mohiotanga ki nga reo maha—ki te reo Ratine, Hiperu, Kariki, Ingirihi, Wiwi, me te maha o era atu reo o tawahi i mohiotia e ia, a whaka-pirihitia iho taua tangata katahi ia ka hoki mai hei pirihi Pikopiko mo nga Maori e tona kainga o Hokianga. Kihai i tae ki te rua ki te toru ranei tau i noho ai ia i roto i ona iwi Maori, mahue ake tona pirihitanga hoki ana ki tona Maoritanga ano. Ko nga tamariki o tona iwi ki hai nei i tae ki Roma kei runga ake i a ia te pai te ma me te mohiotanga katoa hoki. A, ko te moni me te taima o nga Pikopo i whakapaua mona engia ano he mea akiri ki te moana. Mo nga kura katoa hoki i akona ki a matou tamariki i enei tau maha kua pahure ko taua ahua katoa i te tangata kua korerotia ake ra. Whai hoki ko nga Kura (Native Schools Act, 1867), e whakaaroa ana e te Kawanatanga hei ako i a matou tamariki, ki te mohio iho a te ngakau tupato, ko tona mutunga iho o enei kura, kei te ahua ano o te tangata Pikopo, me nga kura katoa kua whakamaramatia ake ra.

Ki te riro mai hoki he (good sound education) i a matou tamariki, hei painga mo nga iwi e rua penei, kua ea rawa te moni o te Koroni me nga whenua a nga Maori me te taima i whakapaua mo ratou.

Tena ko te mea tino pouri rawa kei rite ki te tangata me nga kura katoa kua hono na te korero ake; engia ano ko te moni o te Koroni me nga whenua a nga Maori me te taima i whakapaua ki a ratou, he mea akiri atu ki te moana.

Te ahua, tuarua, "Whakamaramatanga."—I whakaaroa ai me penei te ahua ako i nga tamariki nonohi ki te reo pakeha, &c. koia kua korerotia ake ra i te ahua tuarua. Tuatahi—ko to ratou reo e timata ai ratou ki te korero, he reo Pakeha me te tino ngawari hoki o o ratou reo ki te korero i te reo Pakeha, a, ki te rite te tamaiti mo te kawe atu ki nga kura Pakeha, kahore he raruraru o te kaiwhakaako o te kura ka tukua atu ra ia ki reira i te mea hoki he reo Pakeha te reo.

Tuarua—ko te mea nui rawa tenei hei whakaaronga ki te riro mai te matauranga i enei tamariki he tino marama pono ra tenei he mea pakeke rawa kia hoki ratou ki nga ritenga Maori i te mea hoki kihai ratou i tau nga ki aua ritenga Maori i. to ratou nonohi tanga ake (me hanga hou ano he kura hei ako i a ratou kia mohio ki te ahua kau ano o aua ritenga Maori hei mea whakakata ma ratou) a me te mau tonu ki to ratou matauranga e kore e mahuetia, e warewarea hoki. Penei ka ea te moni me nga mea katoa e whakamahia mo ratou. Kia marama ta koutou titiro mai ki te nei whakatauki: "Hutia te kauri i te itinga ano ka taea." Whai hoki me te ake i a matou tamariki—me penei ano me te kauri nei ka taea ara, ka ngawari ka hohoro hoki te taea.

page 2

Ko te ahua kura tuarua nei, kua whakamatauria e tetahi o matou e Hirini Rawiri Taiwhanga i nga tau e rima kua pahure nei. Kitea iho te tino hohoro rawa me te tino ngawari rawa hoki o ana tamariki nonohi nei ki te korero i te reo Pakeha. Kotahi tekau ma wha (14) ana tamariki katoa tekau ma tahi (11) nga tamariki Maori tokotoru (3) nga tamariki Pakeha (na ratou i whaka korero ki te reo Pakeha). Tokowhitu (7) e toe ana tokorua (2) kua mate tokorua (2) kua hoki ki nga matua, tokorua (2) kua mauria ki nga kura pakeha, kotahi (1) tamaiti Pakeha kua whakahokia.

Na Hone Mohi Taiwhai na Hone Tuhirangi nga tamariki kua mauria ki nga kura Pakeha, a kei te whakapai rawa te kaiwhakaako i taua tamaiti a Hone Tuhirangi na tona mohio hoki ki te reo Pakeha i te taima i mauria atu ai tenei tamaiti torutoru rawa nga reta kihai i mohio ia ia. A, kei te tino marama rawa, me penei te ahua whakaako i a matou tamariki ki te kura e hohoro ai a matou tamariki te whiwhi ki nga matauranga maha a te Pakeha (ki te mea ia e whai moni).

Ko te huarahi e taea ai te whakahaere i enei ahua kura e rua. Tuatahi (1). Ko te kaiwhakaako i enei ahua kura hei te tangata ka tokotoru ka tokowha ranei nga tamariki kia ai ai a raua tamariki Pakeha hei whakakorero Pakeha i aua tamariki Maori, ki te kore tenei a taea me mau mai he tamariki Pakeha nonohi, penei me a Hirini Taiwhanga kua whakamahia nei. Tuarua—kia rua whare, kotahi e rua ranei maero te matara o tetahi i tetahi hei kura i nga tamariki e whakaakona ana ki nga mea e toru anake koia i te ahua kura tuatahi; ko te rua o nga whare ko te whare tenei hei nohoanga mo te kaiwhakaako ratou ko tona hoa wahine me a raua tamariki, a, ko taua whare kia rua wahanga kia kotahi mo te kaiwhakaako, kia kotahi mo nga tamariki Maori me o ratou whaea i te taima kau ano e whakararata ai ratou ia ratou tamariki ki aua tamariki a te kaiwhakaako ra a, i te taima kua rarata, kua hoki hoki nga whaea ki o ratou kainga ake ano kia kotahi kia tokorua ranei hoa wahine hei hoa mo te wahine Pakeha ra hei horoi hei whaka moe i aua tamariki hei mahi hoki i nga mahi kotoa atu o te whare.

Kia kotahi hoki marae nui e whakatuwheratia, hei takarohanga mo aua tamariki a te kaiwhakaako ra ratou tahi ko aua tamariki nonohi Maori ra ko te Ture pakeke rawa atu mo tenei whare, kia kaua rawa aua tamariki Maori me aua tamariki Pakeha e whakarangona ki te tahi reo Maori kotahi—tahi— nei. Ko taua kaiwhakaako ratou tahi ko tona hoa wahine me a raua tamariki katoa hoki hei te mea kuare rawa ki te reo Maori.

Ko te mahi ma taua kaiwhakaako nei rite tonu ano ki nga, kura e mahi nei ko te mea ia e torn ano nga mea e ako ai ia i aua tamariki koia kua korerotia ake ra waiho ma te koi o te tamaiti te ritenga e maha atu ai nga mea e ako ai ia. Ko te mahi ma tana hoa wahine, ko te ako i nga tamariki nonohi ra i te wa e mohiotia ai kua rite ratou kia akona ki a ratou reta me etahi atu mea mama hoki hei ako ma ratou. Ko te whakaako hoki i nga kotiro o tera kura ki te tuitui (kite taea) ki te waiata hoki.

Ki te kite mai te Paremete (otiia e mohiotia ake nei ano e kore e kitea mai) a, ki te taea te whakaae mai kia tuhonoa tenei wahi ki te Ture (Native Schools Act, 1867), he pono ra i te mutunga o nga tau e rua tekau matahi (21) e haere ake nei timata atu i tenei tau 1876 kua rite tonu te matauranga o nga tamariki Maori ki nga tamariki Pakeha. Otiia ki te penei tonu te tua ahua ako mo a matou tamariki me tenei e mahi nei he tika te tupatotanga ake ahakoa tae ki te mano tau e peneiti ana te ako mo a matou tamariki e kore rawa e riro mai te nei mea e ki ia nei he "Matauranga."

A, na enei take e whitu (7) e tono nei (i runga i te ata whakamarama ano), ki nga Tumuaki e rua me nga Mema katoa o nga Whare e rua o te Paremete matou o koutou kai pitihana whaka iti ka inoi tonu atu nei:

Wi Te Hakiro, and 336 others.